Thợ chạm khắc bạc cần mẫn tạo nên từng sản phẩm tại Đồng Xâm Âm thanh đặc trưng khi bước chân vào làng nghề Đồng Xâm là những tiếng đục, đẽo của các thợ chạm khắc. Khắp những đường làng ngõ xóm âm thanh đó liên tục vang lên đủ để thấy không khí lao động sôi nổi của những nghệ nhân nơi này.Tương truyền nghề chạm bạc Đồng Xâm đã có từ thế kỷ 15. Dân gian tương truyền, có một người đàn ông từ châu Bảo Lạc* đi thuyền nan xuôi dòng, dừng bên bờ Trà Lý rồi truyền nghề chạm kim khí cho dân làng. Còn theo văn bia tại đền thờ tổ nghề chạm bạc, vào năm 1428, cụ Nguyễn Kim Lâu chính là người đã về đây truyền nghề cho dân, lập thành phường Phúc Lộc, theo mô hình, một trùm phường và 7 chi phường cai quản 7 hạng thợ với 149 người thuộc dòng họ Nguyễn, Triệu, Trần, Đinh, Vũ, Hoàng, Ngô, Đỗ…

Để tưởng nhớ đến công lao của ông Nguyễn Kim Lân, nhân dân ở đây đã lập đền thờ ông tại làng gọi là Đền Đồng Xâm. Hàng năm lễ hội đền Đồng Xâm được tổ chức từ ngày 1- 5/4 (âm lịch) với nghi lễ rước, tế linh đình, các trò chơi dân gian được duy trì và mở rộng nên đã thu hút được nhiều du khách từ các tỉnh, thành về dự. Vào ngày hội, các sản phẩm chạm bạc của làng được trưng bầy và bán cho du khách như một món quà lưu niệm khi đến với làng nghề này.

Thời kỳ hưng thịnh nhất của làng nghề là các nghệ nhân từ Đồng Xâm tỏa ra 4 phương, để dải sự tài hoa trên khắp đất nước. Vào thời Nguyễn, chính các nghệ nhân Đồng Xâm đã vào tận Huế để chạm trổ cung kiếm, đồ trang sức cho triều đình. Và cũng chính họ cùng các thợ bạc ở Châu Khê, Định Công lập ra phố Hàng Bạc ở Hà Nội ngày nay.

Cũng như nhiều nghề thủ công cao cấp khác, như đúc đồng, luyện kim… nghề kim hoàn mang lại thu nhập cao cho người thợ, kỹ thuật lại hết sức phức tạp, nên suốt mấy trăm năm, người Đồng Xâm luôn giữ bí mật nghề. Đến nay, kỹ thuật này không còn là độc quyền của thợ Đồng Xâm nữa, nhưng một số thủ pháp kỹ thuật và nghệ thuật tinh xảo nhất vẫn được giữ bí truyền.

Sau nhiều năm thăng trầm từ chiến tranh đến thời bao cấp, làng nghề Đồng Xâm đã từng đình đốn, lao đao và chỉ đổi khí sắc khi bước vào cơ chế thị trường.  Mô hình kinh doanh hộ gia đình bắt đầu phát huy. Nhìn vào đồ bạc Đồng Xâm rất bắt mắt ở độ tinh xảo, khéo léo.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Văn Đông – Chủ doanh nghiệp chạm bạc ở Hồng Thái từng cay đắng thừa nhận, nghề chạm bạc cũng… bạc. Mà sự bạc ở đây cũng chỉ xoay quanh chuyện làm ăn kinh tế, đặc biệt là nhu cầu, quan niệm về cái đẹp của người tiêu dùng đã thay đổi, các món đồ khéo tay trở thành đồ sưu tập, đồ trưng bày tủ kính và dòng chảy giữa làng nghề với thị trường bị cắt đứt giữa các sản phẩm trang trí hiện đại.

Hiện nay, sản phẩm thế mạnh của Đồng Xâm xoay quanh chất liệu đồng, nhắm vào phân khúc đồ thờ cúng (đỉnh, vạc, lư hương, các con vật thiêng trong tứ linh), đồ trang trí dây chuyền, hoa tai, nhẫn, châm, vòng, thánh giá, lắc và loại “hàng mỹ nghệ” được sản xuất hàng loạt theo công nghệ dập khuôn trước, thợ thủ công trạm trổ sau. Về thẩm mỹ, các doanh nghiệp vẫn xoay quanh việc phát triển họa tiết hoa văn đánh vào nhóm người trung tuổi, có xu hướng hoài cổ.

Một sản phẩm tinh xảo của nghệ nhân Đồng Xâm

Không chỉ vậy, đường tìm ra thị trường của làng nghề Đồng Xâm vẫn còn nhiều ngõ quặt. Nguyễn Văn Tuân là một trong thế hệ kế cận của trong làng nghề Đồng Xâm cho biết, người thợ thì chỉ lão luyện trong nghề, nhưng đi ra thị trường thì vốn liếng kiến thức bằng không.  Những hộ gia đình có mối bán hàng trực tiếp thì còn đủ sống, nếu qua các đầu mối trung gian thì dù hàng có ra nước ngoài thì vẫn bị ép giá chưa bằng một nửa so với giá bán tại cửa hàng mỹ nghệ. Làm cật lực nhiều khi cũng như đổ hàng đi. Nhưng dẫu sao, Đồng Xâm vẫn còn là một trong những làng nghề còn sức sống tại Thái Bình, những chủ kinh doanh vẫn vật lộn với những sản phẩm còn chút đất sống, vẫn còn hy vọng bắc được cây cầu tới các cơ hội luôn có trên thị trường nhằm duy trì vốn liếng 600 năm nghề chạm bạc tài hoa của người Việt.

Thái Bình là một trong những tỉnh có nhiều làng nghề nổi tiếng (229 làng nghề tại 147/285 xã). Tuy nhiên, sự mai một của các làng nghề có thể thấy ngay trong con số suy giảm lực lượng lao động thủ công.  Năm 2011, Sở Công thương Thái Bình đã tổ chức một hội nghị để “Bàn giải pháp với các làng nghề suy giảm” và công bố kết quả khảo sát cho thấy hiện trạng, 78/229 (chiếm trên 30%) làng nghề suy giảm. Nghề giảm mạnh nhất là ươm tơ, sản xuất vó, mây tre đan, thêu xuất khẩu, dệt thảm len, chế biến hải sản… đến nay hầu như không còn một lao động nào làm nghề.

Đến với mỗi làng nghề Hà Nội, du khách sẽ tìm thấy những giá trị văn hóa truyền thống ẩn chứa trong cảnh quan quen thuộc của vùng đồng bằng Bắc Bộ: Cổng làng, đền thờ tổ nghề, nhà cổ hàng trăm năm tuổi, mái đình cổ kính, giếng nước hay trong từng sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh xảo phát triển qua bao thế hệ.Nơi ấy còn có những nghệ nhân giỏi, được coi là “bảo tàng sống” của mỗi làng, nghe họ kể về quá trình hình thành, phát triển nghề, kinh nghiệm của những người đi trước truyền lại và được tận mắt chứng kiến những đôi bàn tay “vàng” điêu luyện tạo ra những sản phẩm mang đặc trưng của mỗi làng nghề.

Hướng dẫn viên chính là những người thợ của làng, sẽ đem đến cho du khách giây phút thú vị qua lời giới thiệu mộc mạc nhưng rất có chiều sâu…Có thể nêu ra rất nhiều làng nghề như thế. Chẳng hạn, nếu chọn đi từ trung tâm Hà Nội, dọc theo Quốc lộ 1A khoảng 20km về hướng Nam, du khách đến với làng thêu Quất Động, làng may Thạch Xá; làng Duyên Thái, Chuyên Mỹ chuyên về nghề sơn mài, khảm trai; Làng Nhân Hiền giỏi nghề điêu khắc đá. Rồi làng Vác làm quạt giấy, lồng chim; Làng Chuông làm nón, làng mây tre đan Phú Vinh với hàng mây xiên được mệnh danh là đỉnh cao của nghệ thuật đan lát Việt Nam; Làng giò chả Ước Lễ; Làng bún Liên Bạt… Các làng nghề liền kề, nối nhau san sát, có khi chỉ cách nhau một cánh đồng lúa hoặc một dòng sông…

Và trải nghiệm

Điều thú vị nhất đối với du khách trong các tour du lịch tại các làng nghề Hà Nội là được trải nghiệm cuộc sống nơi đây. Chẳng hạn đến với làng gốm sứ Bát Tràng, du khách sẽ cảm nhận được sự hòa quyện tuyệt vời giữa nước, lửa và tâm hồn người Việt. Với trên 2.000 lò gốm, Bát Tràng là niềm tự hào về một làng nghề gốm sứ truyền thống.

Thời gian trôi qua, sản phẩm của làng đã phát triển và trở nên nổi tiếng cả trong và ngoài nước với chất lượng, màu men, kiểu dáng mang nét đặc trưng của làng nghề cổ bên bờ sông Hồng. Tới tham quan làng gốm cổ Bát Tràng, du khách có thể đi bộ quanh làng hoặc đi trên những chiếc xe trâu kéo. Du khách cũng có thể tự tay nhào đất, nặn, tạo cho mình một sản phẩm nào đó tại khu xưởng của một gia đình làm nghề trong làng.

Được chiêm ngưỡng bàn tay khéo léo của những người thợ thủ công tỷ mẩn vuốt từng chi tiết trên bàn xoay gốm, du khách còn được đến tham quan nhiều địa điểm đẹp và thú vị khác như: Đền Mẫu, thờ người con gái Bát Tràng được dân gian suy tôn với mỹ hiệu “Thành Mẫu Bản Dương”, bức tượng Cửu Long đẹp và cao quý…

Đến với làng lụa Vạn Phúc, du khách được nghe giai điệu quen thuộc của những tiếng thoi đưa dệt lụa. Dưới bàn tay tài hoa, khéo léo của những người thợ dệt làng Vạn Phúc dựa trên kỹ thuật truyền thống đã tạo nên nhiều sản phẩm vải lụa độc đáo như vân, sa, nhiễu, gấm, vóc… được khách hàng trong và người nước ưa chuộng.

Đến với Phú Vinh, một làng quê nổi tiếng bao đời với nghề đan lát. Du khách có thể bắt gặp cảnh người già, con trẻ say sưa bên những sản phẩm mây tre đan và luôn nở nụ cười thân thiện đón chào du khách.

Du lịch làng nghề Hà Nội là vậy, song với nhiều người ưa thích sự khám phá, những làng nghề chưa bị các công ty du lịch khai thác triệt để thường là điểm đến lý tưởng. Trước những nét đẹp đơn sơ, những giá trị văn hóa còn nguyên hình, nguyên trạng, mỗi người sẽ có những cảm nhận riêng, những khám riêng cho chính bản thân mình sau mỗi chuyến đi…

Người dân Kim Sơn có đặc thù sống trong cái nôi làng nghề cói từ cách đây hàng trăm năm nên có đầy đủ tố chất của một người thợ thủ công chân chính, khéo léo,  nhạy bén và đam mê nghề nghiệp. Nghề trồng cói, chế biến cói ở huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình nổi tiếng xa gần và được người dân tiêu dùng trong và ngoài nước rất ưa chuộng.

Để có được một sản phẩm cói mỹ nghệ đạt tiêu chuẩn xuất khẩu, kỹ thuật trồng và sản xuất cói của Kim Sơn cũng khá đặc biệt. Đó là cả một quy trình công phu, tỉ mỉ và chính xác ngay từ lúc trồng cói, thu hoạch cói, chọn cói, chẻ cói, phơi cói, nhuộm cói… cho đến khâu cuối cùng là đan và hoàn thiện sản phẩm.

Điển hình như  kỹ thuật sử dụng keo polyascera phun phủ lên bề mặt sản phẩm cói, vừa giúp định hình ổn định kiểu dáng công nghiệp, vừa nâng cao khả năng chống mốc, ẩm cho sản phẩm, nhất là trong quá trình xuất khẩu ra nước ngoài. Nhờ đó mà sản phẩm cói mỹ nghệ của Kim Sơn luôn đảm bảo chất lượng khi tới tay người tiêu dùng, góp phần rất lớn trong việc nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Cho đến nay, sản phẩm cói mỹ nghệ Kim Sơn đã được xuất khẩu đến hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Từ những năm cuối thế kỉ XX, khi thực dân Pháp còn chiếm giữ vùng than, nghề thủ công điêu khắc trên than đá đã bắt đầu được hình thành. Qua bàn tay người thợ mỏ tài hoa, việc tạo hình những vật dụng thường ngày lúc ban đầu dần dần phát triển, trở thành nghề chế tác mỹ nghệ công phu và sáng tạo. Nhìn những bức tượng đen óng ả đã hoàn chỉnh, ít ai có thể hình dung ra những công đoạn công phu và sự cẩn trọng của những người thợ làm nghề.

Ông Miền An (khu 4, Hồng Hải, Hạ Long), người có thâm niên hơn 20 năm trong nghề, chia sẻ: “Than dùng để chế tác phải chọn lựa khá khắt khe. Người chế tác phải chọn loại than kíp-lê (than đá) nguyên chất, già, chắc, không lẫn xít. Thợ trong nghề chúng tôi vẫn truyền tai nhau chỉ có than của mỏ Đèo Nai, Cọc Sáu (Cẩm Phả) mới có đủ chất lượng để tạo hình, tạo khối.

Loại than này nhỏ bằng vài ngón tay cho đến tảng lớn mấy người ôm, người thợ điêu khắc có thể tùy ý “đục đẽo”, gần gũi bình dị thì có những hình ảnh quen thuộc của vịnh Hạ Long như hòn Gà Chọi, Lư Hương, thuyền buồm, ngư ông… cầu kì hơn thì có cô gái Việt, tượng hổ, sư tử, cá heo hay đồ trang trí nội thất lạ mắt. Từ sao chép, mỗi người lại mày mò sáng tạo nên những hình tượng mới theo sở trường của mình, trong đó đỉnh cao phải kể đến điêu khắc chân dung”.

Ông Miền An cho biết thêm: “Loại than này không phải là thứ dễ dùng, khi xẻ ra rất dễ bị mẻ hay vỡ vụn, cho phép sai số rất nhỏ. Đục, đẽo, gọt, tỉa, cho đến đánh bóng sản phẩm đều làm bằng tay và đòi hỏi sự chuẩn xác lớn. Để tạo ra được một sản phẩm đẹp, hấp dẫn, các “nghệ nhân” phải cần sự chính xác và tính kiên trì, tỉ mỉ”.

Liệu có mất dần những người “thổi hồn” vào than đá?

Ông Nguyễn Văn Luân, nguyên Phó Chủ tịch hiệp hội Thủ công mỹ nghệ than đá, là người đã làm nghề từ những năm 1980 của thế kỷ trước, chia sẻ: “Đây là nghề thủ công có từ lâu, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của đất mỏ và giai cấp công nhân (công nhân than) từ thời Pháp thuộc. Nghề làm đẹp cho đời, có giá trị văn hóa, giá trị thẩm mỹ cao.

Đã có thời nghề điêu khắc than đá ở Quảng Ninh phát triển mạnh, du khách không chỉ mua hàng mà còn đến tận xưởng tham quan, tìm hiểu cách làm nghề. Những năm 90 của thế kỉ trước, Hạ Long có cả “xóm nghề” Cột Hai tập trung những người thợ tay nghề cao quanh khu vực Công ty Mỹ nghệ – Mỹ thuật Quảng Ninh.

Sau khi công ty giải thể, thợ giỏi ra làm xưởng riêng, rồi tản mát dần. Một đoạn phố Lê Thánh Tông dưới chân núi Bài Thơ những năm trước “ngập” các cửa hàng trưng bày sản phẩm, giờ chỉ còn 1-2 nhà trụ lại.

Những người thợ lâu năm nhẩm tính, hiện nay ở Hạ Long, Cẩm Phả chỉ còn khoảng 70 thợ lành nghề với gần 40 hộ đơn lẻ, phần lớn quy mô nhỏ hẹp, chủ yếu chỉ sản xuất theo đơn đặt hàng.

Là một người có thâm niên hơn 20 năm trong nghề, ông Miền An cho hay, hiện nay cả đầu vào và đầu ra của sản phẩm nghệ thuật từ than đá đều không ổn định. Giá than tăng theo ngày, còn đầu ra của sản phẩm liên tục bị thương lái ép giá, tăng giảm theo thời vụ. Người làm nghề truyền thống nơi này bị rơi vào sức ép bám trụ và phát triển nghề.

Chị Đặng Thị Lan (khu 2, Hồng Hải, Hạ Long) tâm sự: “Nhiều người bỏ nghề vì nghề không nuôi nổi mình nữa. Cũng đúng thôi, khi mà giá cả đầu ra đầu vào đều không ổn định. Không có cơ quan nào quản lý, mỗi sản phẩm làm ra đều bị ép giá theo thời vụ. Chưa kể than nguyên liệu, chúng tôi phải mua với giá tư nhân nên rất đắt, có khi đến 20 triệu đồng/tấn”.

Vừa nói xong chị Lan tính nhẩm: “Giá 1kg than hiện nay là 15.000 đồng (chưa kể công vận chuyển), làm 1 con sư tử chỉ bán được 500.000 đồng, tiền nguyên liệu là 200.000 đồng và mất 3 ngày công, vậy thì chả được lãi bao nhiêu.

Còn theo ông Miền An thì làm nghề này bụi bặm, độc hại nhưng ông vẫn ngày ngày gắn bó với công việc của mình. Ông bảo: “Tôi nguyên là thợ mỏ về hưu, đã gắn quá nửa cuộc đời với than nên giờ cũng không thể rời nó được nữa. Nếu không có đam mê, tình cảm với hòn than thì khó mà tạo nên những tác phẩm sống động được”.

Có lẽ cũng với tình yêu ấy mà những nghệ sĩ điêu khắc vùng mỏ tên tuổi như Tuấn Lợi, Tâm Nhâm đã lấy than làm chất liệu sáng tác, vượt lên mục đích chế tác mỹ nghệ ban đầu, tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao.

Tuy nhiên, khó khăn từ nhiều phía khiến người thợ điêu khắc than lao đao, lại thêm nguy cơ thiếu hụt những thế hệ lành nghề kế cận, giới trẻ không muốn học nghề của cha ông nên những người thợ như ông Miền An, chị Đặng Thị Lan luôn đau đáu rằng “Liệu nghề thủ công truyền thống đậm bản sắc vùng mỏ có bị mất dần đi, trong khi Quảng Ninh, hay hẹp hơn là Hạ Long, đang cần những sản phẩm đặc trưng để phục vụ phát triển du lịch lâu dài”?

Trong gian xưởng đậm chất tâm linh với  hàng loạt pho tượng lớn nhỏ làm bằng gỗ mít, anh Nguyễn Bá Quý – người đã có 30 năm kinh nghiệm thổi hồn cho gỗ khẳng định: “Làm nghề này không cần “mẫu sinh kề”, vì chúng tôi đã được họa tập từ khi còn “trứng nước”. Mới vào nghề phải lấy đất sét luyện với mùn cưa, giấy bạc luyện cho  dẻo để đắp pho tượng, khi thật nhuần nhuyễn hình  ảnh các pho tượng trong đầu rồi mới được học tạc tượng trên gỗ. Phải am hiểu nhà Phật mới làm được tượng có hồn. Bây giờ tôi có thể làm một pho tượng  không cần ảnh, cứ nghĩ trong đầu rồi làm ra thôi”.Cũng theo anh Quý – thế hệ trẻ bây giờ học nghề có điều kiện thuận lợi hơn nhưng cũng mất 2 năm để thuần thục tay  đục và mất nhiều năm nữa để ngấm vào mình những hồn cốt của tượng phật. Đồ thờ phải đủ ngũ hành: kim – mộc – thủy – hỏa – thổ. Trong đó, kim là yểm vàng trong tượng, mộc là gỗ, thủy là đánh bằng nước cho đẹp, hỏa là dùng đèn khò trong công đoạn chế tác, trước khi hoàn thiện một pho tượng, nghệ nhân phải dùng đất để trát vào, “phi thổ bất thành tượng” là vậy.Anh Quý cho biết: “ở đâu không biết chứ riêng Sơn Đồng vẫn lưu giữ nghề tạc tượng thủ công, chỉ như thế mới đưa cái tâm của người thợ vào bức tượng. “Mắt chưa nhìn thấy vật nhưng thần tự tay người mà ra” – một câu khái quát nhưng nói lên cái tâm và cái tài của những nghệ nhân làng Sơn Đồng.