Từ những năm cuối thế kỉ XX, khi thực dân Pháp còn chiếm giữ vùng than, nghề thủ công điêu khắc trên than đá đã bắt đầu được hình thành. Qua bàn tay người thợ mỏ tài hoa, việc tạo hình những vật dụng thường ngày lúc ban đầu dần dần phát triển, trở thành nghề chế tác mỹ nghệ công phu và sáng tạo. Nhìn những bức tượng đen óng ả đã hoàn chỉnh, ít ai có thể hình dung ra những công đoạn công phu và sự cẩn trọng của những người thợ làm nghề.

Ông Miền An (khu 4, Hồng Hải, Hạ Long), người có thâm niên hơn 20 năm trong nghề, chia sẻ: “Than dùng để chế tác phải chọn lựa khá khắt khe. Người chế tác phải chọn loại than kíp-lê (than đá) nguyên chất, già, chắc, không lẫn xít. Thợ trong nghề chúng tôi vẫn truyền tai nhau chỉ có than của mỏ Đèo Nai, Cọc Sáu (Cẩm Phả) mới có đủ chất lượng để tạo hình, tạo khối.

Loại than này nhỏ bằng vài ngón tay cho đến tảng lớn mấy người ôm, người thợ điêu khắc có thể tùy ý “đục đẽo”, gần gũi bình dị thì có những hình ảnh quen thuộc của vịnh Hạ Long như hòn Gà Chọi, Lư Hương, thuyền buồm, ngư ông… cầu kì hơn thì có cô gái Việt, tượng hổ, sư tử, cá heo hay đồ trang trí nội thất lạ mắt. Từ sao chép, mỗi người lại mày mò sáng tạo nên những hình tượng mới theo sở trường của mình, trong đó đỉnh cao phải kể đến điêu khắc chân dung”.

Ông Miền An cho biết thêm: “Loại than này không phải là thứ dễ dùng, khi xẻ ra rất dễ bị mẻ hay vỡ vụn, cho phép sai số rất nhỏ. Đục, đẽo, gọt, tỉa, cho đến đánh bóng sản phẩm đều làm bằng tay và đòi hỏi sự chuẩn xác lớn. Để tạo ra được một sản phẩm đẹp, hấp dẫn, các “nghệ nhân” phải cần sự chính xác và tính kiên trì, tỉ mỉ”.

Liệu có mất dần những người “thổi hồn” vào than đá?

Ông Nguyễn Văn Luân, nguyên Phó Chủ tịch hiệp hội Thủ công mỹ nghệ than đá, là người đã làm nghề từ những năm 1980 của thế kỷ trước, chia sẻ: “Đây là nghề thủ công có từ lâu, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của đất mỏ và giai cấp công nhân (công nhân than) từ thời Pháp thuộc. Nghề làm đẹp cho đời, có giá trị văn hóa, giá trị thẩm mỹ cao.

Đã có thời nghề điêu khắc than đá ở Quảng Ninh phát triển mạnh, du khách không chỉ mua hàng mà còn đến tận xưởng tham quan, tìm hiểu cách làm nghề. Những năm 90 của thế kỉ trước, Hạ Long có cả “xóm nghề” Cột Hai tập trung những người thợ tay nghề cao quanh khu vực Công ty Mỹ nghệ – Mỹ thuật Quảng Ninh.

Sau khi công ty giải thể, thợ giỏi ra làm xưởng riêng, rồi tản mát dần. Một đoạn phố Lê Thánh Tông dưới chân núi Bài Thơ những năm trước “ngập” các cửa hàng trưng bày sản phẩm, giờ chỉ còn 1-2 nhà trụ lại.

Những người thợ lâu năm nhẩm tính, hiện nay ở Hạ Long, Cẩm Phả chỉ còn khoảng 70 thợ lành nghề với gần 40 hộ đơn lẻ, phần lớn quy mô nhỏ hẹp, chủ yếu chỉ sản xuất theo đơn đặt hàng.

Là một người có thâm niên hơn 20 năm trong nghề, ông Miền An cho hay, hiện nay cả đầu vào và đầu ra của sản phẩm nghệ thuật từ than đá đều không ổn định. Giá than tăng theo ngày, còn đầu ra của sản phẩm liên tục bị thương lái ép giá, tăng giảm theo thời vụ. Người làm nghề truyền thống nơi này bị rơi vào sức ép bám trụ và phát triển nghề.

Chị Đặng Thị Lan (khu 2, Hồng Hải, Hạ Long) tâm sự: “Nhiều người bỏ nghề vì nghề không nuôi nổi mình nữa. Cũng đúng thôi, khi mà giá cả đầu ra đầu vào đều không ổn định. Không có cơ quan nào quản lý, mỗi sản phẩm làm ra đều bị ép giá theo thời vụ. Chưa kể than nguyên liệu, chúng tôi phải mua với giá tư nhân nên rất đắt, có khi đến 20 triệu đồng/tấn”.

Vừa nói xong chị Lan tính nhẩm: “Giá 1kg than hiện nay là 15.000 đồng (chưa kể công vận chuyển), làm 1 con sư tử chỉ bán được 500.000 đồng, tiền nguyên liệu là 200.000 đồng và mất 3 ngày công, vậy thì chả được lãi bao nhiêu.

Còn theo ông Miền An thì làm nghề này bụi bặm, độc hại nhưng ông vẫn ngày ngày gắn bó với công việc của mình. Ông bảo: “Tôi nguyên là thợ mỏ về hưu, đã gắn quá nửa cuộc đời với than nên giờ cũng không thể rời nó được nữa. Nếu không có đam mê, tình cảm với hòn than thì khó mà tạo nên những tác phẩm sống động được”.

Có lẽ cũng với tình yêu ấy mà những nghệ sĩ điêu khắc vùng mỏ tên tuổi như Tuấn Lợi, Tâm Nhâm đã lấy than làm chất liệu sáng tác, vượt lên mục đích chế tác mỹ nghệ ban đầu, tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao.

Tuy nhiên, khó khăn từ nhiều phía khiến người thợ điêu khắc than lao đao, lại thêm nguy cơ thiếu hụt những thế hệ lành nghề kế cận, giới trẻ không muốn học nghề của cha ông nên những người thợ như ông Miền An, chị Đặng Thị Lan luôn đau đáu rằng “Liệu nghề thủ công truyền thống đậm bản sắc vùng mỏ có bị mất dần đi, trong khi Quảng Ninh, hay hẹp hơn là Hạ Long, đang cần những sản phẩm đặc trưng để phục vụ phát triển du lịch lâu dài”?

Móng Cái, vùng đất địa đầu Tổ quốc này được biết đến không chỉ là nơi đặt nét vẽ đầu tiên trên bản đồ Việt Nam, là nơi có bãi biển Trà Cổ “trữ tình nhất Việt Nam” v.v.. mà còn là nơi lưu giữ nhiều nét văn hoá truyền thống độc đáo của cư dân miền biển; trong đó, lễ hội đình Trà Cổ, với tục thi ông Voi, thực sự khiến chúng tôi đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác…

Đến nay, người dân Trà Cổ vẫn còn lưu truyền câu ca “Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn” để nhớ về gốc gác của mình. Những bậc cao niên trong làng Trà Cổ vẫn thường kể lại cho con cháu, rằng: Cách đây khoảng 600 năm, khi đó 12 gia đình ngư dân Đồ Sơn (Hải Phòng) đi đánh cá bị giông tố cuốn ra biển rồi trôi dạt về bán đảo Trà Cổ.

Sau cơn bạo nạn, 6 gia đình không chịu được những khó khăn của cuộc sống nơi đây đã quay về quê cũ, họ bảo rằng: “Ở đây ăn bổng lộc gì?/ Lộc sung thì chát, lộc si thì già”. Còn 6 hộ ở lại cũng có lý lẽ riêng: “Ở đây vui thú non tiên/ Tháng ngày lọc nước lấy tiền nuôi nhau”, rồi tự động viên nhau cùng khai hoang, an cư lập nghiệp. Họ ghép tên của 2 làng cũ nơi họ từng sinh sống là Trà Phương và Cổ Trai thành làng Trà Cổ để đặt tên cho mảnh đất mới và ngôi đình làng do chính họ lập nên. Hằng năm, cứ từ ngày mùng một đến mùng ba tháng 6 âm lịch, người dân Trà Cổ lại mở hội đình để tưởng nhớ công ơn Thành hoàng. Ngôi đình làng Trà Cổ không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh mà còn là một công trình kiến trúc độc đáo, là cột mốc văn hoá tâm linh nơi địa đầu Tổ quốc.

Trải qua một thời kỳ bị gián đoạn do chiến tranh, năm 1993, lễ hội đình Trà Cổ được khôi phục lại và cho đến nay vẫn là một điểm nhấn văn hoá, là niềm tự hào của người dân nơi đây. Trong lễ hội truyền thống này vẫn còn lưu giữ những phong tục độc đáo đặc trưng cho nền văn minh lúa nước sông Hồng, với những quy định ngặt nghèo về thủ tục, nhất là trong việc cử người làm ông Đám, việc chăm sóc chú ỉn chuẩn bị cho tế lễ mà mọi người vẫn gọi một cách thành kính là “Ông Voi”…

Theo đó, ông Đám là người được làng tín nhiệm cử ra nhằm mục đích phục vụ hương khói cho Thành hoàng trong năm đó. Trước khi vào lễ hội, làng họp và cử ra 12 người thuộc 12 gia đình tiêu biểu làm cai Đám. Họ phải là những người đàn ông từ 25 đến 35 tuổi, đã có vợ con, mạnh khoẻ, biết làm ăn, có đạo đức và lối sống lành mạnh, gia đình thuận hoà, không vướng tang ma… Những người được làng cử chọn làm cai đám thì rất vinh dự, tự hào. Làm tốt việc cai đám trong năm đồng nghĩa với được lộc, mạnh khoẻ, làm ăn may mắn…

Tuy nhiên, các ông Đám cũng phải tuân thủ khá nhiều quy ước, cấm kị. Anh Hoàng Minh Đông, Phó Chủ tịch UBND phường Trà Cổ, người đã từng được cử làm ông Đám năm 2012-2013, cho biết: “Trước đây, các ông đám phải chịu rất nhiều cấm kị: Không được cắt tóc, cạo râu, không được ăn đồ sống, thịt chó, mèo, không thắp hương, bái lễ trong đám ma… Bởi vì theo quan niệm, các ông Đám là con của thần linh. Thậm chí các ông Đám còn không được chăn gối với vợ trong vòng 1 năm. Ngày nay những cấm kị này đã được lược bỏ nhiều, song một số quy định vẫn còn giữ, như không ăn thịt chó, đồ sống, không thắp hương trong đám ma, không nói tục…

Cũng có những quy định ngặt nghèo như vậy, việc nuôi “Ông Voi” hết sức công phu. Cụ ông Vũ Tiến Nồng, một bậc cao niên ở Trà Cổ, cho biết: “Trước đây các vị Thành hoàng cưỡi voi đi ra trận để bảo vệ vùng biển quê hương. Voi cũng là con vật thể hiện cho sức mạnh, sự cường tráng. Do vậy, chầu thần là  phải có voi. Và để có voi chầu thần trong lễ hội đình, người dân Trà Cổ đã dùng con lợn, loài vật nuôi phổ biến của cư dân nông nghiệp, làm con vật thay thế. Con vật này được gọi một cách trịnh trọng là “Ông Voi”.

Anh Hoàng Minh Đông còn cho biết thêm: “Sau lễ đại tế 10-8 âm lịch,  những người được cử làm các ông Đám sẽ đưa “Ông Voi” của nhà mình ra đình làm lễ yết cáo thần linh, báo cáo Thành hoàng và bốc thăm lấy số thứ tự. Các “Ông Voi” được coi như linh vật, được bảo vệ, chăm sóc rất chu đáo, ăn ngon và sạch sẽ, thoáng mát về mùa hè, ấm áp về mùa đông…”. Đặc biệt, trong sinh hoạt hằng ngày, người ta tối kị gọi “Ông Voi” là… lợn! Khác với trước đây, các “Ông Voi” là giống lợn ỉ Móng Cái, phát triển chậm, ngày nay những “Ông Voi” là giống lợn lai nên chỉ nuôi chưa đầy 1 năm đã nặng trên 2 tạ, thậm chí có “Ông Voi” lên tới hơn 3 tạ. Chiếc cũi gỗ sơn đỏ dài 1,5m dành để rước “Ông” ra đình cũng trở nên quá chật chội…

Chiều 30-5 âm lịch, sau lễ tế gia tiên, các cai Đám sẽ dùng cũi sơn đỏ có mái rèm che bằng vải đẹp lộng lẫy để che nắng, che mưa cho “Ông Voi”. 12 “Ông Voi” được các cai Đám tắm rửa sạch sẽ rồi rước ra sân đình xếp thành 2 hàng để chầu thần. Đội hình rước “Ông Voi” gồm: Cồng, trống tiền quân; cờ hàng, bát âm nhị huyền, cờ ngũ hành, bát biểu, đội trống hội, trung quân; sau đến các “Ông Voi”, tiếp là ban tế và gia đình của 12 ông Đám…

Sau lễ yết cáo thần linh, Ban tổ chức lễ hội sẽ đánh giá, chấm điểm các “Ông Voi” và sẽ chấm giải nhất cho “Ông” nào có vòng cổ to nhất, đẹp nhất, dài nhất, nặng cân nhất. Chấm giải xong, các “Ông Voi” khác sẽ trở thành những chú ỉn bình thường, riêng “Ông Voi” đạt giải nhất được giữ lại để làng mổ tế thần. Đặc biệt, trong mâm lễ tế thần, ngoài thủ lợn không thể thiếu túm lông vai của “Ông Voi” (gọi là “uế mao huyết”). Cúng xong, túm lông vai này sẽ được đưa ra đặt ở gốc đa cạnh sân đình. Đây là một nghi thức rất thiêng liêng, quan trọng trong lễ hội đình Trà Cổ. Lễ trao thưởng cho cai đám và “Ông Voi” được tổ chức vào chính hội là sáng mùng 1 tháng 6 âm lịch.

Có thể nói, lễ hội đình Trà Cổ và tục “Ông Voi” là một nét văn hoá độc đáo mà người dân địa phương còn truyền giữ được đến ngày nay.