Theo ông Lê Xuân Bắc- Trưởng phòng Văn hóa huyện Thuận Thành thì lễ rước trong hội chùa Dâu rất đặc biệt, mang nhiều nét đẹp văn hóa tiêu biểu, độc đáo. Sáng ngày mồng 8 chính hội, nhân dân các làng tổ chức rước tượng Tứ Pháp từ các chùa làng về tụ hội tại chùa Dâu. Tục truyền, đám rước gồm ngựa thờ, cờ quạt, tàn lọng, kiệu bát cống… từ các ngả kéo về.

Khi tới chùa Dâu thì diễn trò “mẹ đuổi con”. Bốn kiệu Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, mỗi kiệu chạy 3 vòng rồi trở về vị trí cũ. Còn kiệu bà Man Nương (kiệu mẹ) được rước vào trong chùa Dâu. Sau đó diễn ra trò cướp nước. Đó là cuộc thi chạy giữa bà Sấm (Pháp Lôi) với bà Mưa (Pháp Vũ).

Khi có hiệu lệnh thì kiệu Pháp Lôi và Pháp Vũ đua nhau chạy ra tam quan. Kiệu rước nào đến trước thì sẽ lấy được nước. Người dân xem ai về đích trước để dự báo mùa màng. Nếu bà Mưa thắng thì năm ấy được mùa, còn nếu bà Sấm thắng thì năm ấy ruộng đồng lắm sâu bọ, làm ăn trắc trở…

NSND Gia Khoản- Phó Giám đốc Nhà hát Tuồng Trung ương là một người con của thôn Phương Quan, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành. Mặc dù đã hơn 30 năm không sinh sống ở quê, nhưng năm nào đến hội Dâu là ông lại về dự hội. Đã nhiều năm nay, ông Khoản đưa đoàn tuồng về phục vụ hội tại quê hương mình tạo ra những đêm sinh hoạt văn hóa vô cùng ý nghĩa cho nhân dân trong vùng.

Hội Dâu không chỉ thu hút những người con gốc gác nơi đây về với quê hương, mà còn thu hút rất nhiều du khách thập phương trong nước và quốc tế cũng về tham dự hội. Theo quy định của địa phương, cứ 5 năm thì hội Dâu được tổ chức một lần đã tạo ra không khí sinh hoạt văn hóa vô cùng sôi động và đậm đà bản sắc dân tộc.

Được khôi phục từ năm 1993, Lễ hội đình Trà Cổ gắn liền với di tích đình Trà Cổ, một trong những ngôi đình cổ xưa nhất Việt Nam, được tôn vinh là cột mốc văn hóa, di sản văn hóa tinh thần đặc sắc nơi địa đầu Tổ quốc. Đình thờ 6 vị thành hoàng đã có công lập nên làng Trà Cổ.

Lễ hội năm nay được tổ chức từ ngày 26 đến 28/6. Phần lễ bao gồm: Rước mâm hoa quả và cây đèn thần về đình; rước kiệu nghênh thần; rước cỗ chay, cỗ mặn của 12 ông đám cũ và 12 ông đám mới.

Phần hội năm nay có nhiều hoạt động phong phú, đặc biệt là chương trình nghệ thuật được tổ chức liên tục trong 3 đêm hội 26, 27 và 28/6 tại sân đình Trà Cổ, đình Tràng Vỹ với sự tham gia của gần 100 diễn viên.

Ngoài ra, còn có nhiều trò chơi dân gian được tổ chức tại bãi biển và sân đình như: Đua bè, đan lưới, đẩy gậy, kéo co, cờ thẻ, ca bài chòi…

Đến nay, người dân Trà Cổ vẫn còn lưu truyền câu ca “Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn” để nhớ về gốc gác của mình. Những bậc cao niên trong làng Trà Cổ vẫn thường kể lại cho con cháu, rằng: Cách đây khoảng 600 năm, khi đó 12 gia đình ngư dân Đồ Sơn (Hải Phòng) đi đánh cá bị giông tố cuốn ra biển rồi trôi dạt về bán đảo Trà Cổ.

Sau cơn bạo nạn, 6 gia đình không chịu được những khó khăn của cuộc sống nơi đây đã quay về quê cũ, họ bảo rằng: “Ở đây ăn bổng lộc gì?/ Lộc sung thì chát, lộc si thì già”. Còn 6 hộ ở lại cũng có lý lẽ riêng: “Ở đây vui thú non tiên/ Tháng ngày lọc nước lấy tiền nuôi nhau”, rồi tự động viên nhau cùng khai hoang, an cư lập nghiệp. Họ ghép tên của 2 làng cũ nơi họ từng sinh sống là Trà Phương và Cổ Trai thành làng Trà Cổ để đặt tên cho mảnh đất mới và ngôi đình làng do chính họ lập nên. Hằng năm, cứ từ ngày mùng một đến mùng ba tháng 6 âm lịch, người dân Trà Cổ lại mở hội đình để tưởng nhớ công ơn Thành hoàng. Ngôi đình làng Trà Cổ không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh mà còn là một công trình kiến trúc độc đáo, là cột mốc văn hoá tâm linh nơi địa đầu Tổ quốc.

Trải qua một thời kỳ bị gián đoạn do chiến tranh, năm 1993, lễ hội đình Trà Cổ được khôi phục lại và cho đến nay vẫn là một điểm nhấn văn hoá, là niềm tự hào của người dân nơi đây. Trong lễ hội truyền thống này vẫn còn lưu giữ những phong tục độc đáo đặc trưng cho nền văn minh lúa nước sông Hồng, với những quy định ngặt nghèo về thủ tục, nhất là trong việc cử người làm ông Đám, việc chăm sóc chú ỉn chuẩn bị cho tế lễ mà mọi người vẫn gọi một cách thành kính là “Ông Voi”…

.

Theo đó, ông Đám là người được làng tín nhiệm cử ra nhằm mục đích phục vụ hương khói cho Thành hoàng trong năm đó. Trước khi vào lễ hội, làng họp và cử ra 12 người thuộc 12 gia đình tiêu biểu làm cai Đám. Họ phải là những người đàn ông từ 25 đến 35 tuổi, đã có vợ con, mạnh khoẻ, biết làm ăn, có đạo đức và lối sống lành mạnh, gia đình thuận hoà, không vướng tang ma… Những người được làng cử chọn làm cai đám thì rất vinh dự, tự hào. Làm tốt việc cai đám trong năm đồng nghĩa với được lộc, mạnh khoẻ, làm ăn may mắn…

Tuy nhiên, các ông Đám cũng phải tuân thủ khá nhiều quy ước, cấm kị. Anh Hoàng Minh Đông, Phó Chủ tịch UBND phường Trà Cổ, người đã từng được cử làm ông Đám năm 2012-2013, cho biết: “Trước đây, các ông đám phải chịu rất nhiều cấm kị: Không được cắt tóc, cạo râu, không được ăn đồ sống, thịt chó, mèo, không thắp hương, bái lễ trong đám ma… Bởi vì theo quan niệm, các ông Đám là con của thần linh. Thậm chí các ông Đám còn không được chăn gối với vợ trong vòng 1 năm. Ngày nay những cấm kị này đã được lược bỏ nhiều, song một số quy định vẫn còn giữ, như không ăn thịt chó, đồ sống, không thắp hương trong đám ma, không nói tục…

Cũng có những quy định ngặt nghèo như vậy, việc nuôi “Ông Voi” hết sức công phu. Cụ ông Vũ Tiến Nồng, một bậc cao niên ở Trà Cổ, cho biết: “Trước đây các vị Thành hoàng cưỡi voi đi ra trận để bảo vệ vùng biển quê hương. Voi cũng là con vật thể hiện cho sức mạnh, sự cường tráng. Do vậy, chầu thần là  phải có voi. Và để có voi chầu thần trong lễ hội đình, người dân Trà Cổ đã dùng con lợn, loài vật nuôi phổ biến của cư dân nông nghiệp, làm con vật thay thế. Con vật này được gọi một cách trịnh trọng là “Ông Voi”.

Anh Hoàng Minh Đông còn cho biết thêm: “Sau lễ đại tế 10-8 âm lịch,  những người được cử làm các ông Đám sẽ đưa “Ông Voi” của nhà mình ra đình làm lễ yết cáo thần linh, báo cáo Thành hoàng và bốc thăm lấy số thứ tự. Các “Ông Voi” được coi như linh vật, được bảo vệ, chăm sóc rất chu đáo, ăn ngon và sạch sẽ, thoáng mát về mùa hè, ấm áp về mùa đông…”. Đặc biệt, trong sinh hoạt hằng ngày, người ta tối kị gọi “Ông Voi” là… lợn! Khác với trước đây, các “Ông Voi” là giống lợn ỉ Móng Cái, phát triển chậm, ngày nay những “Ông Voi” là giống lợn lai nên chỉ nuôi chưa đầy 1 năm đã nặng trên 2 tạ, thậm chí có “Ông Voi” lên tới hơn 3 tạ. Chiếc cũi gỗ sơn đỏ dài 1,5m dành để rước “Ông” ra đình cũng trở nên quá chật chội…

Chiều 30-5 âm lịch, sau lễ tế gia tiên, các cai Đám sẽ dùng cũi sơn đỏ có mái rèm che bằng vải đẹp lộng lẫy để che nắng, che mưa cho “Ông Voi”. 12 “Ông Voi” được các cai Đám tắm rửa sạch sẽ rồi rước ra sân đình xếp thành 2 hàng để chầu thần. Đội hình rước “Ông Voi” gồm: Cồng, trống tiền quân; cờ hàng, bát âm nhị huyền, cờ ngũ hành, bát biểu, đội trống hội, trung quân; sau đến các “Ông Voi”, tiếp là ban tế và gia đình của 12 ông Đám…

Sau lễ yết cáo thần linh, Ban tổ chức lễ hội sẽ đánh giá, chấm điểm các “Ông Voi” và sẽ chấm giải nhất cho “Ông” nào có vòng cổ to nhất, đẹp nhất, dài nhất, nặng cân nhất. Chấm giải xong, các “Ông Voi” khác sẽ trở thành những chú ỉn bình thường, riêng “Ông Voi” đạt giải nhất được giữ lại để làng mổ tế thần. Đặc biệt, trong mâm lễ tế thần, ngoài thủ lợn không thể thiếu túm lông vai của “Ông Voi” (gọi là “uế mao huyết”). Cúng xong, túm lông vai này sẽ được đưa ra đặt ở gốc đa cạnh sân đình. Đây là một nghi thức rất thiêng liêng, quan trọng trong lễ hội đình Trà Cổ. Lễ trao thưởng cho cai đám và “Ông Voi” được tổ chức vào chính hội là sáng mùng 1 tháng 6 âm lịch.

Có thể nói, lễ hội đình Trà Cổ và tục “Ông Voi” là một nét văn hoá độc đáo mà người dân địa phương còn truyền giữ được đến ngày nay.