Mua mở hàng đầu ngày: tục của người buôn bán, chuyện vía khách đầu và cách ứng xử văn minh
Trả lời ngắn: Mở hàng là lần bán đầu tiên trong ngày (hoặc đầu năm) của người buôn bán. Người bán tin rằng khách mở hàng vui vẻ, mua nhanh thì cả ngày đắt hàng, nên hay mời mọc, có khi bớt giá, và kiêng khách đầu ngày mặc cả lâu rồi bỏ đi. Đây là một nếp văn hóa chợ Việt; hiểu nó giúp người mua cư xử khéo và người bán giữ được sự văn minh.
Mở hàng là gì
Với người buôn bán, mỗi buổi sáng mở sạp, mở cửa hàng là một ngày mới. Món hàng bán được đầu tiên trong ngày gọi là "mở hàng", người mua món ấy là "người mở hàng".
Tục mở hàng còn có dịp đầu năm: sau Tết, ngày đầu tiên bán buôn trở lại được gọi là ngày mở hàng, thường được chọn kỹ ngày giờ và mời người hợp tuổi tới mua.
Vì sao người bán coi trọng khách đầu tiên
Người buôn bán sống nhờ may rủi mỗi ngày, có hôm đắt, có hôm ế. Từ kinh nghiệm, họ tin khách đầu tiên như "điềm" của cả ngày: khách mở hàng vui vẻ thì ngày suôn sẻ, khách đầu khó tính thì ngày lận đận.
Đây là niềm tin tâm lý nhiều hơn là quy luật. Nhưng hiểu được nó sẽ thấy vì sao người bán buổi sáng hay nhiệt tình, hay mời chào, có khi bán rẻ cho khách đầu tiên.
Chuyện "vía" mở hàng
Trong chợ, người ta hay nói người này "vía nhẹ", người kia "vía nặng". Người được coi là vía nhẹ thường được mời mua mở hàng. Có người bán còn quen một số khách "mở hàng đắt" và mong họ ghé đầu ngày.
Không nên coi chuyện vía là đánh giá con người. Một người bị cho là "vía nặng" vì một lần mua làm ngày ế hàng thì thật thiệt thòi. Hiểu vía là cách nói vui của người buôn bán là đủ.
Những điều người bán thường kiêng
- Kiêng khách đầu ngày mặc cả lâu rồi không mua.
- Kiêng bán chịu, cho nợ trong lần bán đầu.
- Kiêng đổi trả hàng ngay đầu ngày.
- Kiêng nói lời xui như "ế quá", "chán quá" đầu buổi.
- Kiêng để quầy hàng bừa bộn, bẩn khi mở cửa.
Một số người bán sau khi bán được món đầu thường cầm tiền mở hàng phẩy nhẹ lên hàng hóa, như "lấy hên" cho cả sạp. Đây là cử chỉ quen thuộc ở nhiều chợ.
Người mua nên cư xử thế nào
Nếu biết mình là khách đầu ngày, người mua có thể cư xử khéo: hỏi giá, nếu thấy hợp thì mua dứt khoát, không mặc cả quá kỹ. Nếu không định mua, nên hỏi nhẹ nhàng, cảm ơn rồi đi, tránh trả giá quá thấp rồi bỏ đi.
Người mua không có nghĩa vụ phải mua chỉ vì là khách đầu. Nhưng một chút tế nhị giúp quan hệ với người bán dễ chịu hơn, nhất là ở chợ quen.
Khi người bán ép mua mở hàng
Có lúc người bán quá mong mở hàng, níu kéo, nói nặng khi khách không mua. Đây là cách cư xử không nên. Văn minh buôn bán là để khách tự do lựa chọn.
Người mua gặp tình huống này nên giữ bình tĩnh, từ chối lịch sự và đi. Người bán nên nhớ rằng một lời nói khó nghe có thể mất một khách quen lâu dài.
Mở hàng đầu năm sau Tết
Ngày mở hàng đầu năm thường được chọn kỹ: xem ngày tốt, giờ tốt, mời người hợp tuổi tới mua món đầu. Có nhà mở hàng bằng một giao dịch tượng trưng với người thân, có nhà tặng lì xì cho khách đầu năm.
Không khí chợ ngày mở hàng đầu năm thường vui vẻ, người bán hay chúc khách "năm mới phát tài", người mua đáp lại "chúc buôn may bán đắt".
Mở hàng ở cửa hàng hiện đại
Ở siêu thị, cửa hàng tiện lợi, chuyện mở hàng ít được chú ý vì nhiều quầy, nhiều nhân viên. Nhưng với cửa hàng nhỏ, quán ăn, quán cà phê, tục mở hàng vẫn còn.
Với bán hàng trực tuyến, nhiều chủ shop cũng có thói quen chờ "đơn mở hàng" mỗi ngày, có khi tặng quà cho đơn đầu tiên. Tục cũ sống tiếp trong hình thức mới.
Những câu chúc mở hàng
Khi mua mở hàng, người mua có thể chúc: "Chúc chị buôn may bán đắt", "Mở hàng cho anh, chúc cả ngày đông khách". Người bán đáp: "Cảm ơn em, mở hàng cho chị là đắt rồi".
Những câu chúc ngắn này làm buổi sáng ở chợ thêm ấm áp, giữ được nét đẹp của chợ truyền thống.
Góc nhìn tâm lý về tục mở hàng
Tâm lý học gọi hiện tượng này là kỳ vọng tạo ra kết quả: người bán tin ngày đắt hàng sẽ vui vẻ, niềm nở hơn, từ đó thu hút khách hơn thật. Ngược lại, người bán mất tinh thần vì khách đầu không mua sẽ kém niềm nở, khách sau ngại ghé.
Vì vậy, giữ tâm thế tốt mỗi sáng có tác dụng thực sự với việc buôn bán, bất kể khách đầu tiên là ai.
Lời khuyên cho người bán
- Mở cửa đúng giờ, quầy sạch, hàng bày đẹp.
- Niềm nở với mọi khách, không phân biệt khách đầu hay khách sau.
- Không níu kéo, nói nặng khi khách không mua.
- Không vì muốn mở hàng mà bán lỗ quá mức.
- Coi tục mở hàng như niềm vui, không phải áp lực.
Tục mở hàng và nét văn hóa chợ Việt
Tục mở hàng là một phần của văn hóa chợ Việt, cùng với lời mời chào, cách trả giá, chuyện "bán quen". Nó phản ánh mối quan hệ gần gũi giữa người bán và người mua ở các chợ truyền thống.
Giữ những nét đẹp ấy, bỏ những thói quen gây khó chịu, là cách để chợ Việt vẫn hấp dẫn trước siêu thị và mua bán trực tuyến.
Tục mở hàng ở các vùng miền
Ở chợ miền Bắc, người bán hay nói "mở hàng cho chị đi em", có khi bớt chút đỉnh cho khách đầu. Ở chợ miền Nam, lời mời chào thường thân mật, "mua giùm em, mở hàng em bớt cho". Ở miền Trung, nhiều người bán giữ nếp kiêng khá kỹ với khách đầu ngày.
Dù cách nói khác nhau, tinh thần chung là mong một ngày buôn bán thuận lợi. Đi chợ ở vùng khác, hiểu được nếp này giúp người mua dễ hòa nhập hơn.
Tiền mở hàng và cách người bán giữ
Một số người bán giữ riêng tờ tiền mở hàng, không tiêu ngay, có khi kẹp vào ngăn kéo hoặc để dưới tượng Thần Tài, coi như "tiền giữ lộc". Có người dùng tờ tiền ấy phẩy lên hàng hóa trước khi cất.
Đây là tục vô hại, mang ý cầu may. Riêng với quầy thu ngân, nên giữ sổ sách rõ ràng để tiền giữ lộc không lẫn vào tiền bán hàng, tránh nhầm lẫn khi kiểm quỹ cuối ngày.
Khi khách đầu ngày muốn đổi trả
Người bán thường ngại đổi trả hàng ngay đầu ngày. Nhưng nếu hàng có lỗi thật, việc đổi trả là quyền của người mua và trách nhiệm của người bán.
Cách xử lý văn minh là đổi hàng vui vẻ, coi như giữ uy tín. Một khách được đổi trả tử tế thường quay lại mua nhiều lần, lợi hơn rất nhiều so với một buổi sáng "giữ vía".
Món quà cầu đắt hàng cho quầy
Nhiều người buôn bán đặt một món nhỏ mang ý tài lộc trên quầy để lấy tinh thần mỗi sáng. Có thể tham khảo cá chép, linh vật cầu may hoặc vật phẩm nhỏ gọn khác; chọn món không chiếm chỗ bày hàng, đặt chắc chắn để không rơi khi khách đông.