Để tang theo nếp Việt: ai mặc tang phục gì, để bao lâu và nên kiêng tới đâu

Trả lời ngắn: Để tang là cách con cháu và họ hàng bày tỏ nỗi thương nhớ người đã mất theo mức độ thân sơ. Xưa chia năm bậc gọi là ngũ phục: đại tang ba năm (thực tế 27 tháng) cho con với cha mẹ, cơ niên một năm, đại công chín tháng, tiểu công năm tháng và ti ma ba tháng. Ngày nay hầu hết gia đình chỉ mặc tang phục trong lễ tang, sau đó đeo băng tang hoặc giữ trong lòng; thời gian kiêng tuỳ nếp nhà và hoàn cảnh.

Ngũ phục: năm bậc chịu tang theo độ thân sơ

Ngũ phục là cách người xưa phân bậc tang phục và thời gian để tang theo quan hệ huyết thống. Càng gần người mất, tang càng nặng và càng lâu. Bảng dưới đây là cách hiểu phổ biến, các sách gia lễ có chỗ khác nhau về chi tiết:

Hiểu bảng này để biết nguồn gốc, không phải để bắt buộc gia đình hôm nay làm đúng từng tháng.

Vì sao đại tang là ba năm nhưng chỉ 27 tháng

Lời giải thích hay được nhắc là con cái mất ba năm đầu đời được cha mẹ bồng bế, nên để tang ba năm để báo đáp. Lễ trừ phục (bỏ tang) thường làm sau giỗ hết, vào khoảng tháng thứ 27, nên thực tế đại tang tính tròn là hai năm ba tháng.

Một số gia đình tính theo lịch âm, một số theo lịch thầy lễ chọn. Vì thế cùng một làng mà có nhà bỏ tang sớm muộn khác nhau vài tháng là bình thường.

Tang phục của con, dâu, rể và cháu

Tang phục truyền thống miền Bắc: con trai đội mũ rơm hoặc khăn sô, mặc áo sô, chống gậy; con gái và con dâu đội khăn sô, có nơi trùm mấn. Con rể thường chít khăn trắng. Gậy tang theo nhiều sách: tang cha chống gậy tre, tang mẹ chống gậy vông (gỗ vông) hoặc gậy bằng gỗ vuông; ý nghĩa giải thích khác nhau theo từng nơi.

Cháu chắt đội khăn trắng, có nơi khăn có dấu màu để phân đời: dấu đỏ, dấu vàng tuỳ vùng. Miền Nam thường giản dị hơn: khăn trắng cho con cháu, có nơi phân biệt bằng cách buộc hay bằng dải băng.

Mặc tang phục hôm nay: giản tiện mà vẫn đúng ý

Hầu hết gia đình thành phố chỉ mặc tang phục trong những ngày quàn và lễ đưa tang. Nhà tang lễ hoặc dịch vụ mai táng thường có sẵn khăn, áo theo số lượng. Gia đình nên đếm trước số con cháu để chuẩn bị đủ, tránh lúng túng khi khách tới.

Áo sô thô dễ gây ngứa với người da nhạy cảm và trẻ nhỏ; có thể lót áo cotton bên trong. Đi đường xa nên tháo bớt khăn dài để không vướng xe.

Băng tang và việc đi làm, đi học sau tang lễ

Sau tang lễ, nhiều người đeo băng tang đen hoặc mảnh vải trắng trên áo một thời gian. Đây là dấu hiệu để mọi người biết và thông cảm. Đeo bao lâu tuỳ mỗi nhà, phổ biến là đến lễ 49 ngày hoặc 100 ngày.

Nơi làm việc, trường học có quy định trang phục riêng; nếu băng tang không phù hợp đồng phục thì có thể đeo kín đáo hoặc để ở nhà. Lòng thương nhớ không đo bằng mảnh vải.

Những điều kiêng trong thời gian có tang

Theo nếp cũ, nhà có đại tang thường kiêng: tổ chức cưới hỏi, mừng thọ, ăn mừng lớn; đi chúc Tết nhà người khác trong năm đầu; mặc đồ quá sặc sỡ đến chỗ đông người; trang trí Tết rực rỡ (có nơi chỉ không dán câu đối đỏ).

Những kiêng này xuất phát từ việc tỏ lòng thương tiếc và tránh làm người khác khó xử. Mức độ giữ tới đâu là chuyện của từng gia đình.

Có tang có nên cưới không: chuyện "cưới chạy tang"

Dân gian có tục "cưới chạy tang": nếu đã định ngày cưới mà trong nhà có người mất, có nơi tổ chức cưới gấp trong khoảng 100 ngày đầu, hoặc lùi sau khi hết tang. Có nơi lại kiêng hẳn trong năm đầu.

Đây là việc hai gia đình nên bàn kỹ, tôn trọng cảm xúc của người thân đang đau buồn, nhất là cha mẹ của người mất. Không có quy tắc nào đúng cho mọi nhà.

Đi chùa, đi lễ, đi chúc Tết khi đang có tang

Nhiều người hỏi đang có tang có được đi chùa không. Phần lớn nhà chùa cho rằng đi chùa cầu siêu cho người mất là việc tốt. Kiêng thường là vào nhà người khác dịp Tết, vì sợ chủ nhà ngại. Nếu muốn thăm, có thể gọi điện hỏi trước hoặc thăm sau rằm tháng Giêng.

Chủ nhà hiện đại phần lớn không nề hà; nhưng hỏi trước vẫn là phép lịch sự.

Trẻ em có phải để tang không

Trẻ em trong nhà vẫn đội khăn trong lễ tang theo bậc của mình. Nhưng việc kiêng khem kéo dài không nên áp lên trẻ: trẻ vẫn đi học, vui chơi, mặc quần áo bình thường. Người lớn nên giải thích bằng lời đơn giản để trẻ hiểu vì sao cả nhà buồn.

Nếu trẻ có biểu hiện sợ hãi kéo dài, mất ngủ, thu mình sau sự mất mát người thân, nên trò chuyện với thầy cô hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.

Để tang người không cùng huyết thống

Thầy cô, bạn thân, đồng nghiệp gắn bó cũng có thể "để tang trong lòng": đeo băng tang khi viếng, hạn chế vui chơi trong mấy ngày. Ngày xưa học trò để tang thầy gọi là tâm tang, không mặc tang phục nhưng giữ lòng kính nhớ.

Điều này hoàn toàn tự nguyện, không ai đòi hỏi.

Lễ trừ phục: khi nào bỏ tang

Lễ trừ phục (có nơi gọi là đàm tế) là lễ bỏ tang phục, thường làm sau giỗ hết. Con cháu đốt tang phục, gậy tang hoặc cất đi; bàn thờ người mất được hợp vào bàn thờ gia tiên. Từ đây gia đình trở lại sinh hoạt bình thường.

Ngày nay nhiều nhà làm lễ bỏ tang ngay sau 100 ngày hoặc giỗ đầu vì hoàn cảnh; đó là lựa chọn của mỗi gia đình.

Khác biệt giữa miền Bắc, miền Trung và miền Nam

Miền Bắc giữ nhiều chi tiết của gia lễ cổ: mũ rơm, gậy tre gậy vông, khăn phân đời. Miền Trung, nhất là vùng Huế, có tang phục và nghi thức trang trọng, nhiều nơi còn giữ lễ tế với văn tế. Miền Nam giản dị hơn: con cháu chít khăn trắng, có nơi phân biệt con với cháu bằng cách thắt khăn.

Thời gian kiêng cũng khác: có nơi coi trọng mốc 100 ngày, có nơi chờ hết giỗ đầu. Khi về chịu tang ở quê bên nội hay bên ngoại, cách hay nhất là hỏi người lớn trong họ và làm theo nếp nơi đó.

Giữ nếp sao cho nhẹ lòng người ở lại

Để tang có ý nghĩa nhất khi nó giúp người ở lại có thời gian thương nhớ, không phải khi nó trở thành gánh nặng hay lý do để người ngoài phán xét. Gia đình có thể giữ phần cốt lõi: tang phục trong lễ, thắp hương ngày rằm mùng một, giỗ đầu chu đáo.

Ai muốn sắm một chiếc chuông nhỏ hoặc vật kỷ niệm đặt trên bàn thờ người mất cho trang nghiêm có thể tham khảo gian chuông, khánh; đặt vừa phải, không cần nhiều món.

Câu hỏi thường gặp