Lễ cải táng (bốc mộ, sang cát): ý nghĩa, thời điểm và những lưu ý an toàn cho người làm
Trả lời ngắn: Cải táng (còn gọi là bốc mộ, sang cát, bốc cốt) là lễ đưa hài cốt từ mộ chôn tạm sang tiểu sành hoặc quách nhỏ để an táng lâu dài. Tục này phổ biến ở miền Bắc và một phần miền Trung, thường làm sau ba năm hoặc lâu hơn, vào mùa khô lạnh cuối năm. Nhiều nơi miền Nam và gia đình chọn hỏa táng không làm cải táng. Khi làm, cần xin phép ban quản lý nghĩa trang, thuê người có kinh nghiệm và giữ an toàn vệ sinh cho mọi người.
Vì sao có tục cải táng
Người xưa chôn lần đầu trong quan tài gỗ ở mộ đất. Sau vài năm, khi phần mềm đã phân huỷ, con cháu bốc hài cốt, rửa sạch, đặt vào tiểu sành và chôn ở nơi ổn định hơn. Lời giải thích hay gặp là để người mất "được ở chỗ sạch sẽ, khô ráo", cũng là cách con cháu tỏ lòng hiếu một lần nữa.
Một lý do thực tế là ở vùng trũng, mộ đất dễ ngập nước, sụt lún; cải táng giúp đưa hài cốt lên chỗ cao ráo. Ở nhiều vùng, cải táng còn gắn với việc tập trung mộ về khu mộ họ.
Thường làm sau bao lâu
Phổ biến nhất là sau ba năm tính từ ngày chôn. Có nơi chờ lâu hơn, bốn hoặc năm năm, tuỳ đất và loại quan tài. Đất khô, thoáng thì phân huỷ nhanh; đất ẩm, sét thì chậm. Người làm nghề bốc mộ ở địa phương thường biết rõ đặc điểm đất vùng mình.
Nếu bốc sớm mà thi hài chưa phân huỷ hết, nhiều gia đình lấp lại và chờ thêm. Không nên ép làm vì đã chọn ngày.
Mùa nào hay làm cải táng
Miền Bắc thường làm vào khoảng tháng Chạp, quanh tiết Đông chí đến trước Tết, có nơi làm vào tháng Ba quanh Thanh minh. Lý do thực tế: trời khô, lạnh, ít mưa, mùi ít nặng, đất ít sụt. Việc chọn ngày giờ cụ thể nhiều nhà nhờ người xem.
Mùa hè nóng ẩm thường tránh, vì vệ sinh khó đảm bảo và nguy cơ cho người làm cao hơn.
Trình tự một lễ cải táng
- Xin phép ban quản lý nghĩa trang hoặc chính quyền địa phương, báo họ hàng.
- Chuẩn bị đồ dùng: tiểu sành hoặc quách, vải đỏ, khăn, nước sạch, rượu, đèn, bạt che, găng tay, khẩu trang, ủng.
- Lễ khấn thổ thần nơi mộ cũ, xin phép động mộ.
- Đào, mở nắp quan tài, nhặt cốt, rửa sạch, lau khô, xếp vào tiểu theo thứ tự từ chân lên đầu.
- Lễ khấn tại mộ mới, hạ tiểu, lấp đất, xây hoặc đắp mộ.
- Thắp hương, dọn dẹp, xử lý đồ dùng đã qua sử dụng.
Thứ tự và lễ khấn có khác nhau giữa các vùng. Người thợ bốc mộ có kinh nghiệm thường hướng dẫn rất cụ thể.
Ai làm việc bốc mộ
Xưa con cháu tự làm. Nay hầu hết gia đình thuê thợ bốc mộ chuyên nghiệp, còn con cháu đứng xem, khấn và phụ giúp những việc nhẹ. Đây là cách làm an toàn hơn, vì thợ có dụng cụ, kinh nghiệm và hiểu cách xử lý đúng.
Nên chọn người được giới thiệu từ ban quản lý nghĩa trang hoặc người quen tin cậy, thoả thuận giá rõ ràng trước khi làm.
An toàn vệ sinh: phần không được bỏ qua
Mở mộ có thể tiếp xúc với nước đọng, vi khuẩn, nấm mốc và khí độc tích trong quan tài. Người trực tiếp làm cần đeo găng tay cao su dày, khẩu trang tốt, ủng, quần áo dài; không ăn uống tại chỗ; rửa tay, tắm và thay đồ ngay sau khi xong.
Không nên cúi sát vào huyệt ngay khi mở nắp; để không khí thoáng một lúc. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch không nên đứng gần. Nếu người mất từng mắc bệnh truyền nhiễm, nên hỏi trạm y tế hoặc ban quản lý nghĩa trang về cách xử lý.
Tiểu sành, quách và mộ mới
Tiểu sành là hộp bằng gốm có nắp, kích thước vừa để xếp cốt. Ngày nay có thêm quách đá, quách xi măng. Mộ mới thường xây gọn, có bia ghi tên tuổi, ngày sinh mất. Nhiều dòng họ quy hoạch khu mộ chung để mộ ngay hàng thẳng lối.
Kích thước và kiểu mộ cần tuân theo quy định của nghĩa trang. Không nên xây mộ quá lớn, chiếm đất chung, gây khó cho các gia đình khác.
Khi mộ chưa phân huỷ hết
Trường hợp mở ra mà thi hài chưa phân huỷ (dân gian gọi là "kết" hoặc "mộ chưa tan"), gia đình thường hoảng sợ vì những lời đồn. Thực tế, điều này phụ thuộc đất, nước, loại quan tài và cách khâm liệm. Cách xử lý phổ biến là lấp lại, chờ thêm vài năm, hoặc hỏi ý kiến ban quản lý về hỏa táng.
Không nên nghe những lời doạ "mộ kết là điềm xấu, phải làm lễ lớn" để trả khoản tiền lớn. Hãy hỏi người có hiểu biết và người lớn trong họ.
Lễ vật và lời khấn trong lễ cải táng
Lễ vật thường gồm hương, hoa, quả, trầu cau, rượu, xôi gà hoặc mâm chay, vàng mã tuỳ nếp nhà. Có lễ khấn thổ thần nơi mộ cũ xin động mộ, lễ khấn người mất xin cải táng, lễ khấn tại mộ mới. Lời khấn có thể nhờ thầy lễ hoặc người lớn trong họ đọc.
Văn khấn cụ thể có trong các sách văn khấn phổ thông; người không quen có thể khấn nôm, nói rõ tên tuổi người mất, việc đang làm và lòng mong muốn.
Đốt vàng mã và xử lý đồ cũ ở nghĩa trang
Vàng mã và đồ dùng đã qua sử dụng (vải, gỗ quan tài cũ) cần xử lý đúng nơi quy định của nghĩa trang. Khi đốt, chọn chỗ trống, xa cỏ khô, có người trông đến khi tắt hẳn. Mùa khô hanh rất dễ cháy lan sang đồi cỏ.
Nhiều nghĩa trang có khu đốt riêng hoặc thu gom; nên hỏi trước để làm đúng.
Cải táng và chuyện chi phí
Chi phí cải táng gồm tiền thuê thợ, tiểu hoặc quách, xây mộ mới, lễ vật, đi lại. Mỗi vùng mỗi khác. Gia đình nên lên dự toán trước, chia sẻ rõ ràng giữa các anh chị em. Có thể làm gọn: mộ mới đơn giản, lễ vật vừa đủ.
Nhiều gia đình nhân dịp này chuyển sang hỏa táng để đỡ phải lo phần mộ về sau; đó là lựa chọn cần cả nhà đồng thuận.
Sau lễ cải táng
Sau cải táng, gia đình thắp hương báo cáo trên bàn thờ gia tiên, có nơi làm một mâm cơm mời họ hàng đã đến giúp. Người làm trực tiếp nên nghỉ ngơi, tắm rửa sạch sẽ. Mộ mới cần được thăm lại sau vài ngày để kiểm tra đất lún, sửa sang.
Từ đây, mộ được chăm sóc vào các dịp Thanh minh, giỗ, cuối năm như bình thường.
Cải táng khi con cháu ở xa
Nhiều gia đình có con cháu sống ở thành phố hoặc nước ngoài, khó về đông đủ. Có thể chọn ngày gần dịp nghỉ lễ, báo trước vài tháng để mọi người sắp xếp. Người không về được có thể góp phần chi phí, gửi lời khấn nhờ người ở nhà đọc, hoặc xem trực tuyến nếu gia đình thấy phù hợp.
Điều cần tránh là để một người ở quê gánh hết việc rồi người ở xa trách móc vì không vừa ý. Chia việc, chia tiền rõ ràng ngay từ lúc bàn ngày là cách giữ hoà khí.
Một món nhỏ cho khu mộ và bàn thờ
Sau cải táng, nhiều nhà sắm thêm bát hương đá cho mộ hoặc đôi đèn cho bàn thờ. Nên chọn đồ chịu được nắng mưa, chân đế nặng, không đổ khi gió. Ai cần tham khảo các vật phẩm bằng đá có thể xem gian đá phong thủy, chọn món bền, giản dị.