Giỗ đầu, giỗ hết và lễ trừ phục: ba mốc khép lại thời gian để tang
Trả lời ngắn: Giỗ đầu (tiểu tường) là ngày giỗ tròn một năm sau khi mất, thường làm lớn nhất vì con cháu còn đang để tang. Giỗ hết (đại tường) là giỗ tròn hai năm. Sau giỗ hết, nhiều nơi làm lễ trừ phục (đàm tế) để bỏ tang phục và hợp người mất vào bàn thờ gia tiên. Ngày nay nhiều gia đình gộp hoặc giản lược các mốc này tuỳ hoàn cảnh.
Ba mốc sau tang lễ có tên gọi gì
| Mốc | Tên khác | Thời điểm thường làm |
|---|---|---|
| Giỗ đầu | Tiểu tường | Tròn một năm theo âm lịch tính từ ngày mất |
| Giỗ hết | Đại tường | Tròn hai năm theo âm lịch |
| Lễ trừ phục | Đàm tế, lễ bỏ tang | Sau giỗ hết, nhiều nơi vào khoảng tháng thứ 27 |
Sau đó, các năm tiếp theo là giỗ thường, gọi là cát kỵ, mang không khí sum họp hơn là tang thương.
Giỗ đầu: vì sao thường làm lớn nhất
Giỗ đầu là lần đầu cả họ hàng cùng tưởng nhớ người mất sau một năm. Con cháu vẫn mặc tang phục hoặc đeo khăn trắng trong lễ. Không khí còn buồn, nhiều nơi khóc khi khấn. Họ hàng xa, bạn bè, hàng xóm thường được mời, vì đây là dịp cảm ơn những người đã giúp trong tang lễ.
Mâm cỗ giỗ đầu thường đầy đủ hơn các giỗ sau. Có gia đình mời nhà chùa tụng kinh trước khi cúng.
Ngày giỗ đầu tính thế nào cho đúng
Ngày giỗ tính theo ngày mất âm lịch. Nếu người mất vào tháng nhuận, nhiều nhà làm giỗ vào tháng chính tương ứng của năm sau (ví dụ mất tháng 4 nhuận thì giỗ tháng 4). Một số nơi có cách tính khác; nên hỏi người lớn trong họ.
Trước ngày giỗ một hôm có lễ tiên thường, tức mời gia tiên và người mất về dự giỗ. Ngày chính là ngày giỗ.
Giỗ hết: chuẩn bị khép lại thời gian tang
Giỗ hết làm tròn hai năm. Lễ thường nhẹ hơn giỗ đầu về số khách, nhưng quan trọng về nghi thức vì là mốc cuối của đại tang. Nhiều gia đình chuẩn bị luôn cho lễ trừ phục ngay sau đó.
Có nơi giữ tục sau giỗ hết mới được sửa sang, xây mộ, hoặc chuẩn bị cải táng; nhưng việc này tuỳ nếp vùng và quy định nghĩa trang.
Lễ trừ phục (đàm tế) gồm những gì
Lễ trừ phục là lễ bỏ tang. Trong lễ, con cháu khấn báo đã đủ thời gian chịu tang, xin phép bỏ tang phục. Khăn, áo tang, gậy tang được đốt ở nơi an toàn hoặc cất đi. Có nơi giữ lại một chiếc khăn làm kỷ niệm.
Sau lễ, con cháu trở lại mặc quần áo bình thường, nhận lời mời cưới hỏi, ăn mừng như mọi khi.
Đưa người mất lên bàn thờ gia tiên
Trong thời gian tang, người mất được thờ ở bàn thờ riêng (linh sàng). Sau lễ trừ phục hoặc theo nếp nhà, bát hương của người mất được hợp vào bát hương gia tiên, hoặc bài vị được đặt lên bàn thờ chung. Việc này thường làm vào ngày tốt, có người lớn trong họ chủ trì.
Có nhà giữ riêng ảnh người mới mất ở bàn thờ chung, có nhà chỉ để bài vị. Không có một cách duy nhất.
Trường hợp gia đình muốn giản lược
Nhiều gia đình hôm nay làm lễ bỏ tang ngay sau giỗ đầu, vì con cháu ở xa, công việc bận. Có nhà gộp giỗ đầu với lễ hợp bàn thờ. Đó là lựa chọn hợp lý nếu cả nhà thống nhất và người lớn tuổi đồng ý.
Điều cần tránh là mỗi người một ý rồi trách nhau. Một buổi họp gia đình ngắn trước giỗ đầu sẽ giải quyết được hầu hết khúc mắc.
Mâm cỗ giỗ đầu và giỗ hết
Mâm cỗ phụ thuộc nếp vùng: miền Bắc có xôi gấc, gà luộc, giò, canh măng, nem; miền Trung có bánh bèo, bánh ít, các món kho; miền Nam có thịt kho trứng, canh khổ qua, chả giò. Nhiều nhà thêm món người mất lúc sống thích ăn.
Số mâm tính theo số khách: thường mỗi mâm sáu người. Nên hỏi trước ai về được để tránh phí thức ăn.
Khách đến dự giỗ đầu nên làm gì
Khách thường mang theo hương, hoa, quả hoặc phong bì phúng. Khi đến, thắp hương trên bàn thờ người mất, vái và thăm hỏi gia chủ. Không nên nói chuyện quá vui hay uống say trong giỗ đầu, vì gia chủ vẫn đang có tang.
Từ giỗ thứ ba trở đi, không khí giỗ thường vui vẻ, đầm ấm hơn.
Ra mộ trong dịp giỗ đầu
Nhiều gia đình ra mộ thắp hương trước ngày giỗ đầu, dọn cỏ, sửa sang. Nếu mộ ở nghĩa trang xa, có thể thuê dịch vụ chăm sóc mộ của ban quản lý. Khi đốt vàng mã ở nghĩa trang, cần đốt đúng nơi quy định, dập tắt hẳn trước khi về.
Lưu giữ kỷ vật và câu chuyện về người mất
Giỗ đầu là dịp tốt để con cháu cùng xếp lại ảnh, thư từ, kỷ vật của người mất, ghi lại câu chuyện đời họ. Những điều này quý cho thế hệ sau hơn bất kỳ mâm cỗ nào.
Có gia đình làm một cuốn sổ nhỏ ghi ngày sinh, ngày mất, quê quán, những điều người mất hay dặn, đặt cạnh bàn thờ.
Mời khách giỗ đầu thế nào cho đủ mà không phiền
Giỗ đầu thường mời rộng hơn: họ hàng nội ngoại, hàng xóm thân, bạn bè và đồng nghiệp gần gũi của người mất, những người đã giúp trong tang lễ. Lời mời nên gửi trước một hai tuần, nói rõ ngày giờ và địa điểm. Với người ở xa, có thể nói rõ "không cần về, chỉ báo để biết" để họ khỏi áy náy.
Một danh sách khách ghi lại từ sổ phúng viếng lúc tang lễ sẽ giúp gia đình không bỏ sót ai. Nhiều nhà nhờ một người trong họ lo phần mời và đón khách để tang chủ bớt việc.
Khi các con không thống nhất được nơi làm giỗ
Chuyện làm giỗ đầu ở nhà ai, ai chủ trì, ai góp bao nhiêu hay gây căng thẳng giữa anh chị em. Theo nếp cũ, con trưởng chủ giỗ; nhưng ngày nay người ở gần, người ở nhà cũ của cha mẹ hoặc người có điều kiện thường đứng ra. Không có luật nào bắt buộc.
Cách êm nhất là họp gia đình sớm, chia rõ phần việc và phần tiền, ghi lại để năm sau không phải bàn lại. Điều người mất mong nhất chắc hẳn là con cháu hoà thuận, không phải mâm cỗ to.
Ý nghĩa của tên gọi tiểu tường và đại tường
Tường trong tiểu tường, đại tường có nghĩa là điềm lành, sự yên ổn. Người xưa gọi giỗ đầu là tiểu tường, giỗ hết là đại tường với mong ước sau mỗi mốc, nỗi đau trong nhà vơi dần, gia đạo trở lại bình yên. Hiểu ý nghĩa này giúp con cháu thấy các mốc giỗ không chỉ là nghi thức, mà là những bước chữa lành cho chính người ở lại.
Các gia đình viết sớ, viết bài vị thường dùng hai từ này. Biết nghĩa để khi đọc văn khấn hay nhìn bài vị không còn thấy xa lạ.
Giữ lòng thương nhớ sau khi bỏ tang
Bỏ tang không có nghĩa là quên. Rằm, mùng một, ngày giỗ, ngày Tết vẫn là dịp con cháu tưởng nhớ. Bàn thờ sạch sẽ, gọn gàng là cách giữ nếp đơn giản nhất.
Khi sắm sửa lại bàn thờ gia tiên sau lễ hợp thờ, nên chọn ít món mà bền, trang nghiêm. Ai muốn tham khảo có thể xem sách về gia lễ và phong thủy nhà ở để hiểu thêm cách bày trước khi mua đồ.