Giỗ người không rõ ngày mất, giỗ chung và giỗ thay: cách các gia đình Việt vẫn giữ trọn lòng nhớ
Trả lời ngắn: Khi không rõ ngày mất, nhiều gia đình chọn một ngày làm giỗ theo cách quen: ngày nhận được tin báo, ngày tìm thấy hài cốt, ngày rằm hoặc mùng một gần nhất với thời điểm mất, hoặc gộp vào một ngày giỗ chung của gia đình, dòng họ. Với liệt sĩ, nhiều nhà lấy ngày ghi trên giấy báo tử. Giỗ chung nhiều cụ vào một ngày cũng là cách làm phổ biến để con cháu không quên ai.
Vì sao có những người không rõ ngày mất
Chiến tranh, thất lạc, di cư, mất mát giấy tờ khiến nhiều gia đình không biết chính xác ngày mất của người thân. Có cụ mất từ rất lâu, giấy tờ không còn, người biết chuyện cũng đã mất. Có người mất ở xa, tin báo về sau nhiều ngày.
Với người Việt, không làm giỗ được là nỗi day dứt. Vì thế dân gian đã có nhiều cách để vẫn giữ được ngày tưởng nhớ.
Những cách chọn ngày giỗ phổ biến
- Lấy ngày nhận được tin báo tử.
- Lấy ngày ghi trên giấy báo tử, giấy chứng nhận (thường gặp với liệt sĩ).
- Lấy ngày tìm thấy, quy tập hài cốt.
- Chọn ngày rằm hoặc mùng một của tháng người đó mất (nếu chỉ biết tháng).
- Gộp vào ngày giỗ chung của gia đình hoặc dòng họ.
Không có cách nào đúng tuyệt đối. Điều quan trọng là cả nhà thống nhất và giữ đều đặn mỗi năm.
Giỗ liệt sĩ, người hy sinh
Nhiều gia đình có người thân là liệt sĩ, ngày hy sinh ghi trên giấy báo tử đôi khi chỉ là ngày ước định. Phần lớn gia đình vẫn lấy ngày đó làm ngày giỗ. Ngoài ra, ngày 27 tháng 7 là ngày Thương binh Liệt sĩ, nhiều nơi tổ chức lễ tưởng niệm chung, gia đình có thể thắp hương tưởng nhớ thêm.
Nếu sau này có thông tin chính xác hơn về ngày hy sinh, gia đình có thể bàn lại, nhưng không nhất thiết phải đổi ngày đã quen.
Giỗ chung: gộp nhiều cụ vào một ngày
Với các cụ xa đời, nhiều gia đình không làm giỗ riêng từng cụ mà gộp vào một ngày giỗ chung, thường gọi là giỗ tổ hoặc giỗ họ, hay vào dịp cuối năm, Thanh minh. Cách này giúp con cháu không bị quá tải ngày giỗ, vẫn nhớ đủ các cụ.
Trong ngày giỗ chung, người chủ lễ đọc tên các cụ được tưởng nhớ, theo thứ tự đời.
Giỗ người mất trẻ, chưa có gia đình
Người mất khi còn trẻ, chưa lập gia đình, theo nếp cũ thường được thờ ở bàn thờ riêng hoặc bàn thờ phụ (có nơi gọi là thờ bà cô, ông mãnh). Ngày giỗ vẫn làm theo ngày mất, thường đơn giản. Một số nơi gộp vào ngày giỗ chung.
Mỗi vùng có nếp khác nhau, nên hỏi người lớn trong họ.
Giỗ thay: khi con cháu ở xa
Con cháu ở xa có thể làm giỗ thay tại nơi mình ở: thắp hương trước ảnh, dâng mâm cơm nhỏ, khấn nhớ đến người mất, gọi điện về nhà. Điều này không thay được giỗ chính ở quê nhưng giữ được lòng tưởng nhớ.
Một số gia đình định cư nước ngoài lập bàn thờ nhỏ, làm giỗ theo dương lịch cho tiện, vẫn liên lạc với quê để cùng thắp hương.
Ghi chép để thế hệ sau không quên
Mỗi khi chọn ngày giỗ cho người không rõ ngày mất, nên ghi lại lý do: lấy theo giấy báo tử, theo ngày tìm thấy, theo tháng… Ghi vào sổ gia phả hoặc sổ ngày giỗ. Như vậy con cháu sau này hiểu vì sao ngày giỗ lại như thế, không tự ý đổi.
Có thể ghi thêm vài dòng về cuộc đời người mất, những gì biết được, để họ không chỉ là một cái tên.
Tìm lại thông tin người thân thất lạc
Với người thân hy sinh, thất lạc, nhiều gia đình vẫn đang tìm kiếm. Có thể liên hệ cơ quan chức năng về chính sách người có công, các chương trình tìm kiếm thân nhân, các nhóm tình nguyện uy tín. Cẩn trọng với những người tự xưng có khả năng đặc biệt đòi tiền để "tìm mộ", vì đã có nhiều vụ lừa đảo.
Thông tin thủ tục thay đổi theo thời gian; nên hỏi trực tiếp phòng chính sách địa phương.
Lễ vật cho giỗ chung
Giỗ chung thường làm mâm cỗ lớn hơn giỗ thường vì nhiều người về dự. Có thể làm mâm cỗ chung, mỗi gia đình nhỏ góp một món. Hương, hoa, quả, trầu cau, rượu như ngày giỗ bình thường.
Không cần làm mâm riêng cho từng cụ; lời khấn nêu tên đủ các cụ là được.
Khi gia đình không thống nhất ngày
Có trường hợp hai nhánh trong họ nhớ ngày khác nhau. Nên ngồi lại, đối chiếu giấy tờ, lời kể của người già, chọn một ngày rồi ghi lại. Nếu vẫn không thống nhất, có thể mỗi nhánh giữ ngày riêng nhưng mời nhau cùng dự.
Lòng tưởng nhớ là điều chung; ngày tháng chỉ là cách giữ nhịp.
Thờ người không rõ ngày mất trên bàn thờ gia tiên
Người không rõ ngày mất vẫn được thờ trên bàn thờ gia tiên như bình thường, có ảnh hoặc bài vị nếu có. Ngày rằm, mùng một, Tết, con cháu thắp hương chung cho tất cả các cụ.
Không có quy định nào nói người không rõ ngày mất thì không được thờ.
Ý nghĩa của việc giữ ngày giỗ
Ngày giỗ, dù chọn theo cách nào, là một điểm hẹn để con cháu nhớ về nguồn cội. Với những người mất trong hoàn cảnh đau thương, ngày giỗ còn là cách gia đình chữa lành, nói với nhau những điều chưa nói.
Giữ ngày giỗ đều đặn cũng là cách dạy con cháu lòng biết ơn.
Khi chỉ biết năm mất, không biết tháng
Có cụ chỉ còn ghi được năm mất. Trường hợp này, nhiều gia đình chọn một ngày có ý nghĩa: ngày sinh của cụ (nếu biết), ngày rằm tháng Giêng, ngày Thanh minh, hoặc gộp vào ngày giỗ của người bạn đời của cụ. Có họ chọn ngày giỗ tổ của dòng họ.
Cũng như các trường hợp khác, điều cần làm là ghi lại lý do chọn ngày để con cháu đời sau biết, không ai tự đổi theo ý mình.
Giỗ người mất ở nơi xa, không đưa được về quê
Người mất ở xa quê, được an táng hoặc hoả táng tại nơi mất, vẫn được làm giỗ tại quê nhà như bình thường. Gia đình lập ảnh trên bàn thờ, giỗ theo ngày mất. Nếu có điều kiện, con cháu đến thăm mộ phần hoặc nơi gửi tro cốt vào dịp Thanh minh, cuối năm.
Một số gia đình làm lễ rước vong về quê theo nếp địa phương. Việc này nên hỏi nhà chùa hoặc người am hiểu nghi lễ ở quê, và tránh những dịch vụ đòi chi phí cao bằng lời doạ dẫm.
Nói với trẻ con về những người không rõ ngày mất
Trẻ con hay hỏi: "Sao cụ này không có ngày giỗ riêng?" Đó là dịp tốt để kể về hoàn cảnh của gia đình, về chiến tranh, về những cuộc chia ly. Kể bằng lời giản dị, không cần chi tiết đau thương, để trẻ hiểu và biết trân trọng những người đi trước.
Cho trẻ cùng thắp hương, cùng xem ảnh, cùng ghi tên các cụ vào sổ gia đình là cách nếp nhà được truyền lại tự nhiên.
Một góc tưởng niệm cho người đã khuất
Với người thân hy sinh hay thất lạc, nhiều gia đình đặt ảnh, kỷ vật, giấy báo tử trong một góc trang trọng cạnh bàn thờ. Ai muốn sắm thêm vật nhỏ cho góc này có thể tham khảo sách về gia lễ và thờ cúng để hiểu cách bày trước, rồi mới chọn đồ.