Ai chủ giỗ trong nhà: con trưởng, cháu đích tôn, con gái và chuyện luân phiên làm giỗ

Trả lời ngắn: Theo nếp cũ, con trai trưởng chủ giỗ cha mẹ và giữ hương hoả; khi con trưởng mất thì cháu đích tôn (con trai trưởng của con trưởng) thay. Ngày nay nhiều gia đình linh hoạt hơn: con ở gần, con có điều kiện, hoặc con gái đứng ra lo; có nhà chia luân phiên mỗi năm một người. Điều quan trọng là cả nhà bàn rõ, chia việc, chia tiền công bằng và giữ hoà khí.

Nếp cũ: con trưởng giữ hương hoả

Theo gia lễ truyền thống, con trai trưởng là người kế tự, giữ bàn thờ cha mẹ và tổ tiên, chủ trì giỗ chạp. Nhiều gia đình xưa để lại một phần ruộng đất gọi là đất hương hoả để con trưởng có nguồn lo việc cúng giỗ.

Con trưởng vì thế mang trách nhiệm lớn, nhưng cũng được anh em tôn trọng. Các em góp công, góp của vào ngày giỗ để cùng chia trách nhiệm.

Cháu đích tôn là ai

Cháu đích tôn là con trai trưởng của con trai trưởng. Khi con trưởng đã mất, cháu đích tôn thay cha giữ việc thờ cúng ông bà. Trong lễ giỗ, cháu đích tôn thường đứng hàng đầu khi thắp hương.

Ngày nay nhiều gia đình không có con trai, hoặc cháu đích tôn ở xa, nên vai trò này được điều chỉnh linh hoạt.

Con gái có chủ giỗ được không

Theo nếp cũ, con gái lấy chồng thuộc về nhà chồng, ít khi chủ giỗ bên nội. Nhưng ngày nay rất nhiều gia đình chỉ có con gái, hoặc con gái ở gần cha mẹ nhất. Việc con gái đứng ra lo giỗ cha mẹ đã trở nên phổ biến và được đa số họ hàng chấp nhận.

Pháp luật cũng không phân biệt nam nữ về quyền và nghĩa vụ với cha mẹ; việc thờ cúng là chuyện tình cảm và thoả thuận trong gia đình.

Con dâu, con rể trong ngày giỗ

Con dâu trưởng thường là người lo bếp núc chính trong đám giỗ nhà chồng, một gánh nặng không nhỏ. Các anh chị em nên chia việc, tránh dồn hết lên vai một người. Con rể thường về giúp nhà vợ vào ngày giỗ, thắp hương sau con cháu ruột.

Những vai trò này là thói quen, không phải quy định cứng. Nhiều nhà đã chia đều, ai rảnh thì làm.

Luân phiên làm giỗ: cách nhiều nhà đang chọn

Khi anh chị em ở nhiều nơi, có nhà chọn luân phiên: mỗi năm một người đứng ra tổ chức giỗ cha mẹ tại nhà mình hoặc tại nhà thờ chung. Cách này chia đều trách nhiệm, các gia đình nhỏ đều có dịp đón họ hàng.

Nhược điểm là bàn thờ chính chỉ ở một nơi; nhà luân phiên thường lập bàn thờ tạm hoặc mang ảnh, bát hương nhỏ theo nếp nhà. Nên hỏi người lớn trong họ về cách làm cho trang nghiêm.

Bảng chia việc và chia tiền

Bảng này chỉ là gợi ý; quan trọng là cả nhà đồng ý và ghi lại.

Khi anh chị em không thống nhất

Mâu thuẫn hay gặp: người ở gần thấy mình gánh hết việc, người ở xa thấy bị trách oan; người có điều kiện muốn làm to, người khó khăn ngại góp. Cách tốt nhất là gặp nhau nói thẳng, có người lớn trong họ làm chứng nếu cần, ghi lại thoả thuận.

Nhớ rằng giỗ là để tưởng nhớ cha mẹ; nếu vì giỗ mà anh em bất hoà, đó là điều cha mẹ không mong muốn nhất.

Chuyện đất hương hoả và tài sản thờ cúng

Một số gia đình còn đất hoặc nhà dành cho việc thờ cúng. Việc ai quản lý, quyền sử dụng ra sao có thể liên quan tới pháp luật về thừa kế và đất đai. Gia đình nên thoả thuận bằng văn bản, nếu có tranh chấp nên hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền, không tự giải quyết bằng áp lực họ hàng.

Quy định pháp luật thay đổi theo thời gian; đừng dựa vào lời truyền miệng.

Khi người chủ giỗ ở nước ngoài

Con trưởng định cư ở nước ngoài vẫn có thể giữ vai trò về tinh thần: góp tiền, gọi video vào giờ cúng, về dự những năm có dịp. Việc trực tiếp cúng giao cho người ở nhà. Một số gia đình lập bàn thờ ở cả hai nơi.

Điều quan trọng là người ở nhà được ghi nhận, không bị coi là "làm thay" một cách lạnh nhạt.

Trao lại việc thờ cúng cho thế hệ sau

Khi người chủ giỗ đã cao tuổi, việc chuẩn bị chuyển giao nên làm từ từ: cho con cháu đứng cạnh khi khấn, ghi lại ngày giỗ, nếp cúng, những điều cần nhớ. Như vậy khi đến lúc, thế hệ sau không bỡ ngỡ.

Một cuốn sổ ghi nếp nhà là tài sản quý hơn nhiều món đồ thờ đắt tiền.

Giữ hoà khí: điều cha mẹ mong nhất

Nhiều cụ khi còn sống đã dặn: "Bố mẹ mất rồi, anh em thương nhau là được, giỗ chạp đơn giản thôi." Giữ lời dặn ấy, chia việc công bằng, mời nhau ân cần là cách làm giỗ trọn vẹn nhất.

Những năm khó khăn, làm giỗ nhỏ cũng không sao; tình cảm mới là điều được nhớ.

Khi cha mẹ còn sống: bàn trước chuyện thờ cúng

Nhiều mâu thuẫn sau này có thể tránh nếu cha mẹ nói rõ mong muốn khi còn khoẻ: muốn ai giữ bàn thờ, muốn làm giỗ ở đâu, đất đai nhà cửa dùng vào việc thờ cúng thế nào. Một buổi họp gia đình có cha mẹ chủ trì, có ghi lại, là món quà quý cho con cháu.

Nhiều người ngại vì sợ "nói chuyện chết chóc là xui". Thực ra đây là việc chuẩn bị chu đáo, giống như lập di chúc, giúp con cháu sau này khỏi tranh cãi và thương nhau hơn.

Chủ giỗ ở bên ngoại: giỗ ông bà ngoại

Giỗ ông bà ngoại thường do cậu (con trai bên ngoại) chủ trì. Cháu ngoại về dự, thắp hương sau các cháu nội bên đó. Với gia đình bên ngoại không còn con trai, các dì, các mẹ thường thay nhau lo, hoặc nhờ cháu ngoại lớn tuổi đứng ra.

Ngày nay ranh giới nội ngoại đã mềm hơn nhiều; cháu ngoại chủ động góp sức lo giỗ ông bà ngoại là điều được trân trọng.

Người chủ giỗ cần biết những gì

Người chủ giỗ không cần thuộc lòng mọi nghi lễ, nhưng nên nắm vài điều: ngày giỗ âm lịch của từng cụ, thứ tự các đời trên bàn thờ, cách khấn cơ bản, nếp cỗ của nhà mình, và danh sách họ hàng cần mời. Những điều này có thể ghi vào một cuốn sổ, cập nhật mỗi năm.

Người chủ giỗ cũng là người giữ không khí trong ngày giỗ: mời người già ngồi chỗ trang trọng, để ý người ở xa mới về, nhắc trẻ con chào hỏi. Vai trò này nặng về tình cảm hơn là nghi thức, và ai có lòng cũng làm tốt được.

Một vài món đồ chung cho bàn thờ

Khi luân phiên làm giỗ, nhiều nhà sắm một bộ đồ thờ nhỏ gọn để mang theo hoặc để ở nhà người tổ chức. Có thể tham khảo các vật phẩm nhỏ, dễ mang theo, chọn món bền, gọn, phù hợp không gian từng nhà.

Câu hỏi thường gặp