Kiêng kỵ trong bữa ăn: cắm đũa vào bát cơm, gõ bát đũa, úp bát, so đũa lệch và phép lịch sự trên mâm cơm Việt
Trả lời ngắn: Trên mâm cơm Việt, nhiều lời kiêng gắn với cúng lễ người đã khuất: cắm đũa dựng đứng vào bát cơm giống bát cơm cúng người chết, nên tránh. Gõ bát đũa bị xem là giống người ăn xin, thiếu lịch sự. Đũa lệch, đũa lẻ gắn với điều không trọn vẹn. Phần lớn những lời kiêng này là phép lịch sự, giữ không khí bữa cơm gia đình ấm áp.
Bữa cơm là nơi giữ nếp nhà
Với người Việt, bữa cơm gia đình không chỉ để ăn no. Đó là lúc cả nhà quây quần, người lớn dạy con cháu cách ăn nói, cách mời, cách ngồi. Nhiều lời kiêng trên mâm cơm thực chất là bài học lễ nghĩa đầu tiên của trẻ.
Hiểu ý nghĩa từng lời kiêng giúp cha mẹ dạy con tự nhiên, không chỉ bảo "kiêng" mà không giải thích.
Không cắm đũa dựng đứng vào bát cơm
Đây là lời kiêng phổ biến nhất. Trong lễ cúng người mới mất, người ta đặt bát cơm úp, cắm đôi đũa dựng đứng lên trên, gọi là bát cơm quả đầy. Vì vậy, cắm đũa dựng vào bát cơm khi ăn bị coi là giống cúng người chết, gợi điều xui.
Khi tạm ngừng ăn, đặt đũa ngang trên miệng bát hoặc lên gác đũa. Đây vừa là giữ kiêng, vừa là phép lịch sự.
Không gõ bát, gõ đũa
Gõ đũa vào bát, gõ bát vào nhau khi ăn bị coi là giống người ăn xin gõ bát xin cơm, thiếu lịch sự, và gây ồn ào. Có nơi còn nói gõ bát là "gọi ma đói".
Dù theo cách giải nào, gõ bát đũa trong bữa ăn đều làm người khác khó chịu. Dạy trẻ không gõ bát là dạy phép lịch sự cơ bản.
Không dùng đũa lệch, đũa lẻ
Đôi đũa lệch, một dài một ngắn, hay hai chiếc khác màu, khác loại bị xem là không trọn vẹn. Có nơi nói ăn bằng đũa lệch dễ lỡ chuyến đò, lỡ việc lớn.
Thực tế, đũa lệch dùng cũng không tiện. Khi bày mâm, nên chọn đúng đôi, đếm đủ số đôi cho mọi người, để bữa cơm gọn gàng.
Không úp bát khi đang ăn
Một số nơi kiêng úp bát khi còn người đang ăn, vì úp bát gợi hình ảnh bát cơm cúng hoặc kết thúc vội vàng. Ăn xong thì đặt bát ngửa, gác đũa ngay ngắn.
Ở một số gia đình, úp bát lại là cách báo mình đã ăn xong. Mỗi nhà một nếp, khi đến ăn nhà người khác nên quan sát chủ nhà làm thế nào.
Không xới cơm một lần, không xới cơm từ giữa nồi
Có nơi kiêng chỉ xới một lần vào bát, vì bát cơm cúng người chết chỉ xới một lần. Người ta xới hai lần cho đầy bát.
Một số nhà còn dặn xới cơm từ mép nồi vào, không bới giữa nồi. Lý do thực tế: xới từ mép giúp cơm không nát, nồi cơm gọn đẹp cho người ăn sau.
Mời cơm trước khi ăn
Nếp mời cơm là nét đẹp của bữa cơm Việt. Con cháu mời ông bà, cha mẹ trước khi cầm đũa, người nhỏ mời người lớn. Người lớn cầm đũa trước, con cháu mới ăn.
Câu mời ngắn gọn nhưng tạo không khí ấm áp, dạy trẻ biết kính trọng người lớn. Ở nhiều gia đình trẻ, nếp này vẫn được giữ như một nghi thức nhỏ mỗi ngày.
Không ăn trước khi khách cầm đũa
Khi có khách, chủ nhà mời khách trước, đợi khách cầm đũa mới ăn. Gắp thức ăn cho khách bằng đũa chung hoặc đầu đũa sạch là cử chỉ hiếu khách.
Ngày nay nhiều gia đình dùng đũa chung để gắp thức ăn cho nhau, hợp vệ sinh hơn. Đây là cách giữ nếp mời mọc mà vẫn sạch sẽ.
Không chọn, bới thức ăn trên đĩa
Dùng đũa bới tìm miếng ngon trên đĩa chung bị xem là thiếu lịch sự, tham lam. Gắp miếng gần mình, gắp vừa đủ, không gắp rồi bỏ lại.
Đây không còn là kiêng kỵ tâm linh mà là phép lịch sự thuần túy, áp dụng ở mọi nơi.
Không để thừa cơm, không làm rơi vãi
Người xưa dặn không để thừa cơm trong bát, không làm rơi hạt cơm, vì "hạt gạo một nắng hai sương". Lời dặn này dạy trẻ quý trọng lao động của người nông dân.
Ngày nay có thể dạy trẻ xới vừa đủ, ăn hết phần của mình, không phải vì sợ "trời phạt" mà vì biết quý thức ăn.
Đũa cúng và đũa ăn
Đũa dùng trong mâm cúng thường để riêng, không lẫn với đũa ăn hằng ngày. Sau khi cúng, nhiều nhà rửa sạch rồi cất riêng.
Việc tách đũa cúng giúp giữ sự trang trọng cho lễ, đồng thời tránh nhầm lẫn khi có khách đông.
Vệ sinh đũa: phần có lý nhất
Đũa tre, đũa gỗ dễ bị mốc nếu không phơi khô. Đũa có đốm đen, cong vênh, nứt nên thay. Không ngâm đũa lâu trong nước, rửa xong để ráo, phơi chỗ thoáng.
Nhiều nhà thay đũa mới dịp Tết, vừa đẹp mắt vừa sạch sẽ. Đây là lời "kiêng" có lợi cho sức khỏe nhất trong mọi lời kiêng về đũa.
Dạy trẻ không bằng lời dọa
Nhiều cha mẹ dọa trẻ "cắm đũa thì ma về", "gõ bát thì thành ăn mày". Lời dọa có thể khiến trẻ nghe lời nhanh, nhưng cũng gieo nỗi sợ không cần thiết.
Cách tốt hơn là giải thích ngắn gọn: cắm đũa giống cách cúng người đã mất, gõ bát làm người khác khó chịu. Trẻ hiểu lý do sẽ tự giữ lâu hơn.
Ăn ở nhà người khác
- Chờ chủ nhà mời mới ngồi, mời mới ăn.
- Quan sát chủ nhà dùng đũa chung hay không.
- Không cắm đũa vào bát, không gõ bát.
- Khen món ăn, cảm ơn chủ nhà sau bữa.
- Nếu có món không ăn được, từ chối nhẹ nhàng, không chê.
Thứ tự chỗ ngồi trên mâm cơm
Trong gia đình truyền thống, chỗ ngồi trên mâm cơm có thứ tự: ông bà, cha mẹ ngồi chỗ trang trọng, xa bếp, con cháu ngồi gần nồi cơm để tiện xới cho mọi người. Người ngồi cạnh nồi cơm thường là con dâu, con gái hay cháu lớn.
Ngày nay nhiều nhà ngồi bàn, không còn phân chỗ chặt như xưa. Dù vậy, để người lớn tuổi ngồi chỗ thoải mái, người trẻ đứng dậy xới cơm, lấy nước là nếp đẹp vẫn nên giữ.
Không nói chuyện buồn trong bữa ăn
Nhiều gia đình kiêng nói chuyện buồn, chuyện cãi vã, mắng con trong bữa ăn. Người xưa nói "trời đánh tránh bữa ăn", ý là ngay cả lỗi lầm cũng nên đợi ăn xong mới nói.
Bữa cơm vui vẻ giúp cả nhà ăn ngon, tiêu hóa tốt, và trẻ con không sợ bữa ăn. Đây là lời kiêng nên giữ trong mọi gia đình.
Giữ nếp mâm cơm trong nhịp sống bận rộn
Nhiều gia đình ngày nay ít khi ăn đủ mặt vì giờ giấc khác nhau. Giữ được một bữa cơm chung mỗi ngày, hoặc vài bữa mỗi tuần, đã là cách giữ nếp nhà.
Những lời kiêng trên mâm cơm, khi được giải thích bằng tình cảm và phép lịch sự, sẽ trở thành thói quen tự nhiên của con cháu.
Mâm cơm và góc bếp gọn gàng
Nhiều gia đình thích bày một món nhỏ ở bàn ăn hoặc góc bếp để tạo không khí ấm cúng cho bữa cơm. Có thể tham khảo các mẫu đĩa trang trí và đồ bày bàn ăn, chọn món dễ lau chùi, an toàn khi có trẻ nhỏ.