Kiêng cắt tóc tháng Giêng, cắt móng tay ban đêm: lời dặn của ông bà, lý do thời thiếu đèn và cách nghĩ hôm nay
Trả lời ngắn: Kiêng cắt tóc tháng Giêng xuất phát từ quan niệm tóc là một phần cơ thể cha mẹ cho, cắt đầu năm như "cắt đứt" may mắn, và ở một số nơi còn gắn với việc nhớ thương người thân. Kiêng cắt móng tay ban đêm có lý do rất thực tế: thời xưa chỉ có đèn dầu, cắt trong tối dễ đứt tay, móng rơi vương vãi khó dọn. Hôm nay có thể cắt tóc trước Tết cho gọn gàng, cắt móng tay dưới ánh đèn đủ sáng là đủ an toàn.
Những lời dặn quen thuộc
Ông bà ngày trước hay dặn: "tháng Giêng đừng cắt tóc", "tối rồi đừng cắt móng tay". Nhiều người lớn lên vẫn giữ thói quen ấy, dù không rõ vì sao.
Mỗi lời kiêng có nguồn gốc riêng, có cái xuất phát từ quan niệm, có cái từ hoàn cảnh sống. Hiểu rõ giúp mình chọn giữ phần nào cho hợp.
"Thân thể tóc da" và lòng hiếu
Theo quan niệm Nho giáo, thân thể, tóc da là của cha mẹ cho, giữ gìn là một phần của chữ hiếu. Người xưa để tóc dài, cắt tóc là việc hệ trọng, thường chọn ngày.
Quan niệm này lý giải vì sao cắt tóc từng được xem là chuyện cần cân nhắc. Ngày nay, cắt tóc gọn gàng đã là chuyện bình thường, nhưng dấu vết quan niệm cũ vẫn còn trong một số lời kiêng.
Vì sao kiêng cắt tóc tháng Giêng
Có nhiều cách giải thích. Cách phổ biến cho rằng tháng Giêng là tháng đầu năm, cắt tóc như cắt bỏ may mắn vừa đến. Một số cách giải khác gắn lời kiêng với nỗi nhớ thương người thân, nhất là chuyện kiêng để tỏ lòng với cậu, với ông bà bên ngoại ở một số vùng.
Các cách giải này khác nhau tùy vùng và tùy gia đình. Không có nguồn nào khẳng định chắc chắn, nên đây là lời kiêng thuần quan niệm.
Cắt tóc trước Tết: cách giữ nếp nhẹ nhàng
Cách đơn giản để giữ lời kiêng là cắt tóc gọn gàng trong những ngày cuối tháng Chạp. Các tiệm tóc thường rất đông dịp này, nên đặt lịch sớm.
Cắt tóc trước Tết vừa để đón năm mới gọn gàng, vừa không phải lo chuyện kiêng cữ trong tháng Giêng.
Khi có việc phải cắt tóc tháng Giêng
Có những trường hợp không tránh được: chuẩn bị phỏng vấn, làm hồ sơ, đi học cần tóc gọn theo quy định, trẻ nhỏ tóc dài vướng mắt. Lúc ấy cứ cắt, không cần áy náy.
Với trẻ nhỏ, tóc dài che mắt ảnh hưởng thị lực và vệ sinh. Sức khỏe và sinh hoạt của con quan trọng hơn lời kiêng.
Kiêng cắt móng tay ban đêm: lý do rất thực tế
Lời kiêng cắt móng tay ban đêm có lý do dễ hiểu nhất. Ngày xưa, nhà chỉ có đèn dầu, ánh sáng yếu. Cắt móng tay trong tối bằng dao, kéo dễ cắt vào thịt, gây chảy máu, nhiễm trùng.
Móng tay cắt rơi vãi trên nền đất, chiếu, không nhìn thấy để dọn, dễ dính vào đồ ăn, vào chăn chiếu. Người xưa gắn thêm lời "ma quỷ" để con cháu sợ mà nghe lời.
Hôm nay: đủ ánh sáng là đủ an toàn
Ngày nay nhà nào cũng có đèn điện, có bấm móng tay an toàn. Cắt móng tay buổi tối dưới đèn đủ sáng không còn nguy hiểm như xưa.
Chỉ cần ngồi chỗ sáng, dùng bấm móng sạch, hứng móng vào giấy rồi bỏ vào thùng rác, là giữ được cả an toàn lẫn vệ sinh.
Cắt móng cho trẻ nhỏ
Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, móng tay dài dễ cào xước mặt. Nhiều cha mẹ lại thấy cắt móng cho bé lúc bé ngủ là dễ nhất, kể cả buổi tối.
Lúc ấy, điều cần nhất là đủ ánh sáng và dùng bấm móng dành cho trẻ em. Nếu ngại, có thể dũa nhẹ thay vì cắt. Đừng vì lời kiêng mà để móng bé quá dài.
Những lời kiêng đi kèm
Quanh chuyện tóc và móng, dân gian còn nhiều lời kiêng khác: kiêng vứt tóc rụng bừa bãi, kiêng để người khác giữ tóc, móng của mình, kiêng cắt tóc ngày mùng một, ngày rằm.
Phần lớn những lời kiêng này xuất phát từ quan niệm tóc, móng là một phần của con người, cần giữ gìn. Bỏ tóc, móng vào thùng rác đúng chỗ là đủ.
Phân biệt có lý và thuần quan niệm
Có một cách nhìn đơn giản: lời kiêng nào bảo vệ sức khỏe, an toàn, vệ sinh thì nên giữ, dù hoàn cảnh đã khác. Lời kiêng nào thuần quan niệm thì giữ hay bỏ tùy lòng mình và nếp nhà.
Cắt móng tay đủ sáng là phần có lý. Kiêng cắt tóc tháng Giêng là phần quan niệm. Không ai sai khi chọn giữ hoặc không giữ phần quan niệm, miễn là tôn trọng người khác.
Khi trong nhà mỗi người một ý
Có gia đình bà muốn cháu giữ kiêng, cháu lại thấy không cần. Thay vì tranh luận, có thể dung hòa: cắt tóc trước Tết để bà yên lòng, cắt móng dưới đèn sáng và dọn sạch để bà khỏi lo.
Giữ một lời kiêng vì người thân yên lòng cũng là một cách thể hiện tình cảm, không phải là mê tín.
Kiêng cắt tóc trong thời gian để tang
Ở nhiều gia đình, trong thời gian để tang người thân, con cháu kiêng cắt tóc, kiêng làm đẹp một thời gian. Đây là cách bày tỏ lòng thương nhớ, có nơi giữ trong bốn mươi chín ngày, có nơi lâu hơn.
Lời kiêng này gắn với tình cảm nhiều hơn là quan niệm may rủi. Khi cần đi làm, đi học theo quy định, có thể cắt gọn gàng, không ai trách.
Tóc, móng trong các lời kiêng của nhiều dân tộc
Không chỉ người Việt, nhiều dân tộc trên thế giới cũng có lời kiêng quanh tóc và móng tay, vì coi đó là một phần gắn với con người. Có nơi kiêng vứt tóc bừa bãi, có nơi kiêng cắt móng vào một số ngày trong tuần.
Điểm chung của những lời kiêng này là ý muốn giữ gìn thân thể. Hiểu như vậy, lời kiêng trở nên gần gũi hơn, không còn là chuyện mê tín khó hiểu.
Tiệm tóc dịp đầu năm
Nhiều tiệm tóc vắng khách trong tháng Giêng chính vì lời kiêng này, rồi đông trở lại từ tháng Hai âm lịch. Ngược lại, những ngày cuối tháng Chạp thường kín lịch.
Nếu cần cắt tóc trong tháng Giêng, đây lại là lúc dễ đặt lịch, ít phải chờ đợi.
Chăm sóc móng tay, móng chân đúng cách
Dù cắt lúc nào, nên cắt móng tay thẳng, bo nhẹ hai góc, không cắt quá sát để tránh móng mọc quặp vào thịt. Móng chân nên cắt thẳng ngang, nhất là với người có bệnh tiểu đường, cần cẩn thận vì vết thương ở chân khó lành.
Bấm móng tay nên lau sạch sau khi dùng, mỗi người trong nhà nên có bấm riêng. Thấy móng sưng đỏ, đau nhức hay đổi màu bất thường thì nên đi khám.
Giữ lời dặn như một kỷ niệm
Nhiều người lớn tuổi nhớ lời kiêng như nhớ giọng nói của bà, của mẹ. Lời kiêng vì vậy không chỉ là chuyện tin hay không tin, mà còn là ký ức gia đình.
Hiểu được lý do, kể lại cho con cháu như một câu chuyện, là cách giữ lời dặn của ông bà mà không biến nó thành gánh nặng.
Gọn gàng đón năm mới
Nhiều người chọn đầu năm làm mới mình từ mái tóc tới món trang sức nhỏ đeo hằng ngày. Có thể tham khảo các mẫu trang sức phong thủy, chọn món nhẹ nhàng, tiện đeo đi làm.