Nếp sống Nam Bộ: hiếu khách, đám tiệc, cúng ông Địa và những lệ quen của miền sông nước
Trả lời ngắn: Nếp sống Nam Bộ hình thành từ vùng đất khai phá muộn, sông nước rộng, đất đai màu mỡ và nhiều cộng đồng sống chung. Người Nam Bộ hiếu khách, mời ăn mời ở dễ dàng, đám giỗ, đám cưới đãi cả xóm. Nhiều nhà, nhiều cửa hàng thờ ông Địa và Thần Tài. Lễ nghi được giản lược, cốt giữ tình nghĩa, ít câu nệ thủ tục.
Vùng đất mở và tính cách mở
Khi người Việt vào khai phá Nam Bộ, đất rộng người thưa, sông rạch chằng chịt, thiên nhiên vừa trù phú vừa nhiều thử thách. Người đi mở đất phải dựa vào nhau, giúp nhau dựng nhà, đào kênh, làm ruộng.
Từ hoàn cảnh ấy hình thành tính cách thẳng thắn, rộng rãi, trọng nghĩa khí. Câu "đi đâu cũng là nhà" phần nào nói lên sự cởi mở của người miền sông nước.
Hiếu khách: có gì ăn nấy
Khách đến nhà người Nam Bộ thường được mời ở lại ăn cơm, dù chỉ là bữa cơm thường. Chủ nhà không ngại món ăn đơn giản, miễn là có người ngồi chung. Câu mời "ở lại ăn cơm rồi về" là lời mời thật lòng.
Khách được mời mà từ chối nhiều lần có khi làm chủ nhà buồn. Nếu không ở lại được, nên nói rõ lý do và hẹn dịp khác.
Đám giỗ như một bữa tiệc lớn
Ở nhiều vùng Nam Bộ, đám giỗ không chỉ là việc của gia đình mà là dịp đãi cả xóm, cả bạn bè. Mâm giỗ nhiều món, mời đông người, ăn uống vui vẻ đến chiều.
Người đi đám giỗ thường mang theo chút quà như trái cây, bánh, chai nước. Lễ nghi trên bàn thờ vẫn giữ, nhưng phần tiếp khách được chú trọng không kém.
Đám cưới miền Tây
Đám cưới ở miền Tây thường dựng rạp ngay trước nhà, đãi tiệc nhiều mâm, có ban nhạc, có hát. Nhà trai rước dâu bằng xe, có nơi vẫn rước bằng ghe qua sông.
Lễ đám hỏi và đám cưới nhiều khi gộp làm một ngày cho gọn. Người Nam ít câu nệ số tráp, chủ yếu cốt cho hai nhà vui vẻ, khách khứa đông đủ.
Thờ ông Địa và Thần Tài
Ở Nam Bộ, rất nhiều nhà và gần như mọi cửa hàng đều có trang thờ ông Địa và Thần Tài đặt dưới đất, gần cửa ra vào. Ông Địa được hình dung với bụng to, miệng cười, cầm quạt.
Mỗi sáng mở hàng, người buôn bán thắp nhang, rót nước cho ông Địa, Thần Tài. Mùng mười tháng Giêng, ngày vía Thần Tài, nhiều cửa hàng cúng lớn, mua vàng lấy may.
Chợ nổi và đời sống trên sông
Chợ nổi là nét đặc trưng của miền Tây, nơi người ta mua bán ngay trên ghe, xuồng. Ghe bán gì thì treo món đó lên cây bẹo cao để người mua từ xa nhìn thấy.
Sống ven sông, người miền Tây quen đi lại bằng ghe xuồng, nhà dựng sát mép nước, có cầu tre bắc ra sông. Nhiều phong tục, từ cưới hỏi đến tang ma, gắn với con nước lên xuống.
Ăn uống: ngọt, béo và nhiều rau
Món ăn Nam Bộ thường có vị ngọt của đường, của nước cốt dừa, nhiều rau sống ăn kèm. Lẩu mắm, cá kho tộ, canh chua, bánh xèo là những món quen thuộc trong mâm cơm.
Ngày Tết, mâm cỗ Nam Bộ có thịt kho trứng, canh khổ qua dồn thịt, dưa kiệu, củ kiệu, bánh tét. Canh khổ qua mang ý mong cái khổ qua đi.
Lời ăn tiếng nói thẳng thắn
Người Nam Bộ nói thẳng, ít vòng vo. Cách xưng hô thân mật: gọi người lạ là "anh Hai", "chị Hai", "cô", "chú" tùy tuổi. Thứ tự anh chị em bắt đầu từ "Hai" chứ không phải "Cả" như miền Bắc.
Sự thẳng thắn ấy đôi khi bị người vùng khác hiểu là thiếu ý tứ. Thực ra đó là sự chân thật, không khách sáo, không màu mè.
Giản lược lễ nghi mà không bỏ gốc
Người Nam Bộ có xu hướng làm lễ gọn: cúng giỗ một mâm thay vì nhiều mâm, gộp lễ hỏi với lễ cưới, cúng Tết đơn giản. Nhưng những điều cốt lõi như nhớ ngày giỗ, thắp nhang ông bà, đi thăm mộ cuối năm vẫn được giữ.
Đó là cách sống thực tế: lễ là để bày tỏ lòng thành, không phải để làm khó nhau.
Tình làng nghĩa xóm
Ở nông thôn Nam Bộ, nhà có việc là cả xóm tới phụ: đám cưới thì phụ dựng rạp, nấu nướng; đám tang thì phụ canh đêm, lo khách. Tinh thần "lá lành đùm lá rách" thể hiện rõ trong những dịp này.
Người thành phố gốc miền Tây vẫn giữ thói quen về quê phụ đám, góp tiền khi họ hàng, hàng xóm có việc.
Những lễ hội lớn ở Nam Bộ
Nam Bộ có nhiều lễ hội gắn với tín ngưỡng dân gian và các cộng đồng sống chung: vía Bà Chúa Xứ núi Sam, lễ Nghinh Ông ở làng biển, lễ hội của người Khmer, người Hoa.
Người Nam Bộ đi lễ hội thường đi cả gia đình, vừa đi lễ vừa đi chơi, ăn uống. Không khí lễ hội vì vậy vui và gần gũi.
Khi đến miền Tây làm khách
- Nhận lời mời ăn cơm nếu có thể; từ chối thì nói rõ lý do.
- Đi đám giỗ, đám cưới mang theo chút quà hoặc phong bì tùy mối quan hệ.
- Không chê món ăn ngọt, mặn trước mặt chủ nhà.
- Đi ghe xuồng phải mặc áo phao, giữ trẻ nhỏ ngồi yên.
- Tôn trọng trang thờ ông Địa, không đặt đồ, ngồi lên chỗ thờ.
An toàn sông nước
Vùng sông nước đẹp nhưng cũng nhiều nguy hiểm, nhất là với trẻ nhỏ. Nhà ven sông nên có rào chắn, trẻ nhỏ cần được dạy bơi và luôn có người lớn trông.
Đi ghe, đi đò dịp lễ hội, đám cưới phải mặc áo phao, không chở quá số người, không uống rượu khi lái ghe.
Tết miền Tây: mai vàng và bánh tét
Tết ở Nam Bộ không thể thiếu cây mai vàng trước sân, nồi bánh tét nấu suốt đêm và mâm cơm cúng ông bà ba ngày Tết. Nhiều nhà rước ông bà từ chiều ba mươi, đến mùng ba, mùng bốn mới tiễn.
Ngày Tết, con cháu đi làm ăn xa đều cố về quê. Người miền Tây thăm nhau ngày Tết rất thoải mái, đến nhà nào cũng được mời ăn, mời uống, ngồi lâu không ai phiền.
Nhà ven kênh và nếp sinh hoạt theo con nước
Nhà ở miền Tây thường quay mặt ra sông, có bến nước riêng. Sinh hoạt hằng ngày gắn với con nước lên xuống: đi chợ, chở lúa, thăm bà con đều tính theo giờ nước.
Mùa nước nổi, nhiều vùng ngập, người dân quen sống chung với lũ, đánh bắt cá linh, hái bông điên điển. Phong tục, món ăn, câu hát đều mang dấu ấn của mùa nước ấy.
Đờn ca tài tử trong sinh hoạt xóm làng
Đờn ca tài tử là loại hình âm nhạc dân gian Nam Bộ, đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể. Trong các đám giỗ, đám cưới, nhiều nơi vẫn có người ôm đờn, ca vài bài vọng cổ.
Đờn ca tài tử gắn với tinh thần tự do, không cần sân khấu lớn, chỉ cần vài người bạn quây quần là có thể đờn ca suốt buổi.
Nếp sống Nam Bộ ở thành phố
Ở Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị lớn, nhiều nếp Nam Bộ vẫn còn: quán ăn mời khách thân tình, hàng xóm dễ làm quen, cửa hàng nào cũng có trang ông Địa.
Người từ các vùng khác đến sống ở đây thường dễ hòa nhập, một phần nhờ tính cởi mở của nếp sống phương Nam.
Trang thờ ông Địa, Thần Tài cho cửa hàng
Nhiều gia đình, nhiều cửa hàng ở Nam Bộ sắm trang thờ ông Địa, Thần Tài ngay từ ngày mở cửa. Có thể tham khảo các mẫu tượng Thần Tài, ông Địa để chọn bộ tượng vừa với trang thờ và mặt bằng cửa hàng.