Nhà sàn, nhà dài, nhà rông: phong tục cư trú của các dân tộc miền núi và những điều khách đến thăm nên biết
Trả lời ngắn: Mỗi kiểu nhà truyền thống của các dân tộc miền núi là lời giải cho khí hậu, địa hình và cách tổ chức gia đình, cộng đồng. Nhà sàn tránh ẩm và thú dữ, nhà dài của người Ê Đê gắn với gia đình mẫu hệ nhiều thế hệ, nhà rông là ngôi nhà chung của làng ở Tây Nguyên, nhà trình tường giữ ấm ở vùng núi cao. Khách đến thăm nên hỏi trước, theo chủ nhà và tôn trọng những chỗ kiêng trong nhà.
Ngôi nhà là tấm gương của cộng đồng
Nhìn một ngôi nhà truyền thống, có thể đoán được nhiều điều về người sống trong đó: khí hậu nơi họ ở, cách họ làm ăn, gia đình đông hay ít người, ai là người giữ quyền trong nhà. Ở vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên, các dân tộc dựng nhà theo những cách rất khác nhau, mỗi cách đều có lý của nó.
Bài này chỉ giới thiệu ở mức chung. Mỗi dân tộc, mỗi vùng, thậm chí mỗi bản, mỗi buôn lại có những chi tiết riêng mà người ngoài khó nắm hết.
Nhà sàn: tránh ẩm, tránh thú, tận dụng gầm
Nhà sàn là kiểu nhà phổ biến của nhiều dân tộc như Thái, Tày, Mường và nhiều dân tộc khác. Sàn nhà được nâng cao trên cột gỗ, cách mặt đất một khoảng. Cách dựng này giúp tránh ẩm thấp, tránh thú dữ, tránh lũ, đồng thời thoáng mát vào mùa nóng.
Gầm sàn ngày trước dùng để nông cụ, củi, có nơi nhốt gia súc. Ngày nay nhiều gia đình đã chuyển chuồng trại ra xa nhà cho sạch sẽ, gầm sàn làm chỗ ngồi chơi, dệt vải, để xe.
Không gian bên trong nhà sàn
Bên trong nhà sàn thường chia thành các khu theo chức năng: chỗ tiếp khách, chỗ ngủ, bếp lửa, nơi thờ cúng. Bếp lửa giữa nhà vừa để nấu ăn, sưởi ấm, vừa là nơi cả nhà quây quần.
Nhiều dân tộc có quy định về chỗ ngồi, chỗ ngủ của khách, của nam, của nữ, của người già. Khách đến chơi nên chờ chủ nhà mời ngồi, không tự ý đi vào khu ngủ hay khu thờ.
Nhà dài của người Ê Đê
Người Ê Đê ở Tây Nguyên nổi tiếng với nhà dài. Ngôi nhà được nối dài thêm khi gia đình có thêm thành viên, vì theo chế độ mẫu hệ, con gái lấy chồng thì chồng về ở nhà vợ. Có những ngôi nhà dài hàng chục mét, nhiều thế hệ cùng sống.
Nhà dài có cầu thang với hình tượng bầu ngực, tượng trưng cho người mẹ, người phụ nữ giữ vai trò chủ nhà. Đây là nét văn hóa đặc sắc, thể hiện vị trí của phụ nữ trong cộng đồng Ê Đê.
Nhà rông: ngôi nhà chung của làng
Nhà rông là ngôi nhà chung của cả làng ở nhiều dân tộc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai. Nhà rông có mái cao vút, nhiều khi cao hơn mọi nhà khác trong làng, đứng giữa làng như một biểu tượng.
Nhà rông là nơi hội họp, xét xử chuyện làng, tiếp khách quý, tổ chức lễ hội, nơi thanh niên chưa vợ ngủ lại để canh làng. Có thể so nhà rông với đình làng của người Việt ở đồng bằng, cả hai đều là trái tim của cộng đồng.
Nhà trình tường ở vùng núi cao
Ở vùng núi cao phía Bắc, nơi khí hậu lạnh, nhiều gia đình H'Mông, Hà Nhì dựng nhà trình tường. Tường nhà làm bằng đất nện dày, giữ ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè.
Nhà trình tường thường thấp, ít cửa sổ để giữ nhiệt. Kiểu nhà này cho thấy cách người vùng cao thích nghi với gió lạnh và sương muối.
Bếp lửa: trái tim của ngôi nhà
Ở hầu hết các dân tộc miền núi, bếp lửa là chỗ thiêng liêng. Nhiều nơi có tục giữ lửa không tắt, có kiêng không được bước qua bếp, không đặt chân lên ông đầu rau, không ném đồ bẩn vào lửa.
Khách đến nhà nên ngồi theo chỗ chủ nhà chỉ, không tự ý cời bếp, không đặt đồ lên kiềng bếp. Những điều tưởng nhỏ này thể hiện sự tôn trọng gia chủ.
Chỗ thờ cúng trong nhà
Mỗi dân tộc có nơi thờ cúng riêng trong nhà: có nơi thờ tổ tiên, có nơi thờ thần lúa, thần nhà, thần bếp. Vị trí, cách thờ và những điều kiêng quanh chỗ thờ rất khác nhau.
Nguyên tắc chung cho khách: không chạm vào đồ thờ, không chụp ảnh khu thờ nếu chưa được phép, không ngồi quay lưng hay gác chân về phía chỗ thờ.
Lễ dựng nhà mới
Dựng nhà mới là việc lớn của cả gia đình và cả bản. Nhiều dân tộc có tục cả bản cùng góp công dựng nhà, chủ nhà làm cơm mời bà con. Lễ lên nhà mới thường có cúng thần, mời thầy cúng, mổ gà, mổ lợn tùy điều kiện.
Tục đổi công, giúp nhau dựng nhà phản ánh tinh thần cộng đồng chặt chẽ, nơi không gia đình nào tự làm hết mọi việc lớn.
Những thay đổi hôm nay
Ngày nay, nhiều bản làng đã chuyển sang nhà xây, nhà gỗ trệt, vì vật liệu dễ kiếm và tiện sinh hoạt. Nhà sàn, nhà dài truyền thống ít dần, có nơi chỉ còn được giữ làm homestay hoặc trong bảo tàng.
Thay đổi ấy là chuyện tự nhiên khi đời sống đổi khác. Điều nhiều cộng đồng đang làm là giữ lại vài ngôi nhà mẫu, giữ nghề làm nhà và kể lại câu chuyện của ngôi nhà cho thế hệ sau.
Khi được mời vào nhà: phép lịch sự cơ bản
- Hỏi trước khi vào, chờ chủ nhà mời.
- Cởi giày dép trước khi lên nhà sàn nếu chủ nhà làm vậy.
- Ngồi đúng chỗ được chỉ, không tự đi vào khu ngủ, khu thờ.
- Nhận nước, nhận rượu bằng hai tay; không uống được thì từ chối nhẹ nhàng.
- Không bước qua bếp lửa, không đặt chân lên kiềng bếp.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ nhỏ.
Nhìn bằng con mắt tôn trọng
Khi đi du lịch vùng cao, nhiều người vô tình nhìn phong tục của dân tộc khác bằng con mắt lạ lẫm, so sánh hơn kém. Nên nhớ mỗi phong tục là kết quả của hàng trăm năm thích nghi với núi rừng, khí hậu.
Thay vì gọi phong tục người khác là lạ, hãy hỏi vì sao họ làm như vậy. Câu trả lời thường cho thấy sự khôn ngoan của người xưa trước thiên nhiên.
Homestay và trách nhiệm của khách
Nhiều nhà sàn, nhà dài nay mở cửa đón khách ở homestay. Đây là cách giúp gia đình có thu nhập và giữ được ngôi nhà truyền thống. Khách ở homestay nên giữ yên tĩnh buổi tối, không xả rác, tiết kiệm nước, tôn trọng giờ giấc sinh hoạt của gia chủ.
Mua sản phẩm thủ công trực tiếp từ người làm, trả giá vừa phải, cũng là cách ủng hộ cộng đồng giữ nghề.
An toàn khi ở nhà sàn
Cầu thang nhà sàn thường dốc, bậc hẹp, lúc trời mưa dễ trơn. Nên lên xuống chậm, bám tay vịn nếu có, để ý trẻ nhỏ và người già. Ban đêm nên mang đèn pin khi xuống cầu thang.
Nhà gỗ dễ cháy, khách ở nhà sàn không hút thuốc trong nhà, không để nến, đèn dầu gần vách gỗ hay màn.
Một món quà lưu niệm cho chuyến đi
Nhiều người thích mang về một món nhỏ từ chuyến đi vùng cao. Bên cạnh đồ thổ cẩm mua trực tiếp từ người làm, có thể tham khảo thêm các mẫu chuông gió, khánh treo để treo ở hiên nhà, gợi nhớ tiếng gió núi.