Tục chạp mả của người miền Trung: cả họ sửa sang mộ phần tháng Chạp, cúng ở nhà thờ họ và giữ nếp đoàn tụ
Trả lời ngắn: Chạp mả là tục của người miền Trung, và một phần miền Nam, đi sửa sang, dọn dẹp mộ phần tổ tiên vào tháng Chạp, trước Tết. Thường cả dòng họ hẹn một ngày, con cháu cùng ra nghĩa trang làm cỏ, đắp đất, sơn sửa mộ, rồi về nhà thờ họ cúng tổ tiên và ăn bữa cơm chung. Khác với Thanh minh ở miền Bắc vào tháng Ba, chạp mả gắn với không khí cuối năm, mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu.
Chạp mả là gì
Chữ "chạp" chỉ tháng Chạp, tháng cuối năm âm lịch, chữ "mả" là mộ phần. Chạp mả là việc con cháu ra mộ dọn cỏ, đắp lại đất, sửa sang mộ phần tổ tiên vào tháng cuối năm.
Ở nhiều làng miền Trung, chạp mả không chỉ là việc của từng nhà mà là ngày lễ của cả dòng họ. Người ta gọi đó là "ngày chạp", "ngày chạp họ".
Vì sao lại là tháng Chạp
Tháng Chạp là lúc mùa màng đã xong, trời ở miền Trung bớt mưa bão hơn những tháng trước, người đi làm ăn xa bắt đầu về quê. Sửa sang mộ phần trước Tết là cách mời ông bà về ăn Tết, như dọn dẹp nhà cửa cho ông bà.
Câu nói quen thuộc của người miền Trung là "sống có nhà, thác có mồ". Mộ phần sạch sẽ, khang trang trước Tết là thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu.
Khác gì tảo mộ tiết Thanh minh
Ở miền Bắc, việc tảo mộ thường làm vào tiết Thanh minh, khoảng đầu tháng Tư dương lịch. Ở miền Trung, phần lớn các gia đình làm chạp mả vào tháng Chạp, có nơi làm cả hai.
Hai tục cùng một ý nghĩa: nhớ ơn tổ tiên, giữ gìn mộ phần. Khác nhau ở thời điểm và ở không khí: Thanh minh gắn với mùa xuân, chạp mả gắn với không khí đón Tết.
Một ngày chạp họ diễn ra thế nào
Trước ngày chạp, trưởng họ hoặc ban liên lạc dòng họ báo ngày cho các chi, các nhà. Sáng ngày chạp, con cháu mang theo cuốc, liềm, dao phát, chổi ra nghĩa trang. Người lớn chỉ mộ, người trẻ làm cỏ, đắp đất, quét dọn.
Dọn xong, mỗi mộ được thắp hương, đặt hoa, có nơi dâng thêm chút lễ vật. Buổi trưa hoặc chiều, cả họ về nhà thờ họ cúng tổ tiên rồi ăn cơm chung.
Cúng ở nhà thờ họ
Sau phần mộ là phần lễ ở nhà thờ họ. Trưởng họ hoặc người được cử đứng ra khấn, báo cáo với tổ tiên việc con cháu đã sửa sang mộ phần, mời tổ tiên về ăn Tết, cầu cho con cháu bình an.
Mâm lễ do các chi đóng góp hoặc dùng quỹ họ. Nhiều họ nhân dịp này cập nhật gia phả, ghi tên con cháu mới sinh, mới cưới.
Bữa cơm chung và chuyện đoàn tụ
Bữa cơm sau lễ chạp là dịp hiếm hoi cả họ ngồi cùng nhau. Người già kể chuyện các đời trước, người trẻ biết mặt bà con, biết mình thuộc chi nào, đời thứ mấy.
Với người đi làm ăn xa, ngày chạp là lý do để về quê trước Tết. Nhiều họ chọn ngày chạp vào cuối tuần để con cháu ở xa về được đông hơn.
Đóng góp và quỹ họ
Chi phí chạp mả, sửa mộ, mâm lễ thường lấy từ quỹ họ, do các gia đình đóng góp theo đinh hoặc theo khả năng. Nhiều họ ghi chép thu chi công khai, đọc trong buổi họp họ.
Ghi chép rõ ràng giúp tránh hiểu lầm giữa các chi. Gia đình khó khăn có thể đóng ít hơn hoặc góp công thay góp tiền, đó là nếp sống tình nghĩa của dòng họ.
Sửa mộ, xây mộ: bàn trước, làm sau
Nhân dịp chạp mả, có gia đình muốn xây lại, sơn lại mộ. Việc xây mộ nên bàn với các chi trong họ, nhất là mộ chung của tổ tiên, để tránh mỗi nhà một ý.
Quy định về xây dựng mộ phần, diện tích, nghĩa trang khác nhau tùy địa phương. Trước khi xây lớn, nên hỏi chính quyền xã, phường hoặc ban quản lý nghĩa trang.
An toàn khi đi chạp mả
- Mang găng tay, giày kín, nón; nghĩa trang nhiều gai, đá, có thể có rắn.
- Dao, liềm giữ cẩn thận, để xa trẻ nhỏ.
- Thắp hương xong không để lửa gần cỏ khô; tưới nước tắt tàn trước khi về.
- Mang theo nước uống, nghỉ dưới bóng mát khi nắng.
- Người già, người có bệnh tim mạch chỉ nên làm việc nhẹ.
Không đốt vàng mã, cỏ khô bừa bãi
Nghĩa trang ở miền Trung nhiều cát, nhiều cỏ khô, gió lớn. Đốt cỏ, đốt vàng mã ngay cạnh mộ dễ gây cháy lan sang mộ khác, sang rừng phi lao.
Gom cỏ dọn được thành đống, để vào nơi ban quản lý quy định. Vàng mã nếu đốt thì đốt trong lò, chậu kim loại, có người trông và dập tắt hẳn trước khi về.
Khi con cháu ở xa không về được
Không phải năm nào ai cũng về được ngày chạp. Có thể gửi đóng góp về quỹ họ, nhờ người thân ở quê dọn giúp mộ phần gia đình mình, gọi điện hỏi thăm trưởng họ.
Nhiều dòng họ nay quay video, chụp ảnh buổi chạp gửi lên nhóm chung của họ, để con cháu ở xa vẫn được thấy mộ phần, thấy bà con.
Chạp mả ở thành phố
Ở thành phố, nhiều gia đình có mộ ở nghĩa trang công viên, đã có dịch vụ chăm sóc. Dù vậy, nhiều nhà vẫn giữ thói quen tháng Chạp ra thăm mộ, tự tay lau mộ, cắm hoa, thắp hương.
Việc tự tay làm, dù chỉ nửa giờ, vẫn mang ý nghĩa khác với thuê người làm. Đó là lúc con cháu nhớ về ông bà một cách cụ thể nhất.
Chuẩn bị trước ngày chạp
Một ngày chạp suôn sẻ cần chuẩn bị từ vài tuần trước. Trưởng họ chốt ngày, nhờ người trong họ báo tin cho các chi ở xa. Người ở quê kiểm tra trước đường vào nghĩa trang, mộ nào cần sửa nhiều, mộ nào bị lún, nứt.
Dụng cụ nên phân công: chi này mang cuốc, chi kia mang liềm, chổi, bao đựng cỏ. Mâm lễ cũng chia cho từng nhà nấu một món, tránh dồn hết việc cho một gia đình.
Mộ vô chủ và mộ người thân xa
Ở nhiều làng, trong ngày chạp, con cháu còn dọn luôn những ngôi mộ vô chủ gần mộ nhà mình, thắp cho mỗi mộ một nén hương. Đây là nếp sống tình nghĩa của người miền Trung, nghĩ tới cả những người không còn ai hương khói.
Có gia đình nhân dịp này cũng nhờ người dọn giúp mộ của người thân đã chuyển đi xa, không về được. Việc làm nhỏ ấy giữ được sợi dây tình cảm giữa những người cùng quê.
Chạp mả ở miền Nam
Nhiều gia đình ở miền Nam có gốc gác miền Trung cũng giữ tục chạp mả, gọi là "tảo mộ cuối năm" hoặc "đi thăm mả". Cách làm giản lược hơn, thường từng nhà tự đi chứ ít khi cả họ cùng hẹn một ngày.
Dù gọi tên thế nào, ý nghĩa vẫn giữ nguyên: dọn dẹp chỗ ở của ông bà trước khi mời ông bà về ăn Tết.
Dạy con trẻ qua ngày chạp
Ngày chạp là dịp tốt để con trẻ biết mộ ông bà, cụ kỵ ở đâu, biết tên các đời trước. Cho trẻ làm việc nhẹ như quét lá, cắm hoa, đọc tên trên bia mộ.
Một đứa trẻ từng đi chạp mả cùng cả họ sẽ hiểu nhà thờ họ, gia phả, ngày giỗ không phải là chuyện xa lạ của người lớn.
Giữ nếp nhà sau ngày chạp
Sau ngày chạp, nhiều gia đình dọn lại bàn thờ trong nhà, thay hoa, chuẩn bị đón Tết. Có thể tham khảo các mẫu tượng Phật, Di Lặc nếu muốn sắm thêm cho gian thờ, chọn cỡ vừa với bàn thờ nhà mình.