Nếp sống người Huế: ăn chay ngày rằm, lễ cúng âm hồn, mâm cơm tinh tế và lời ăn tiếng nói nhỏ nhẹ
Trả lời ngắn: Người Huế nổi tiếng với nếp sống chậm, nhỏ nhẹ, kỹ lưỡng. Nhiều gia đình ăn chay ngày rằm, mùng một hoặc cả tháng. Ngày 23 tháng Năm âm lịch, nhiều nhà ở Huế cúng âm hồn, tưởng nhớ những người mất trong biến cố kinh thành thất thủ. Mâm cơm Huế nhỏ nhưng nhiều món, trình bày tinh tế. Cách ăn nói nhẹ nhàng, kính trên nhường dưới là dấu ấn của một đô thị từng là kinh đô.
Một thành phố mang dấu kinh đô
Huế là kinh đô của triều Nguyễn trong hơn một trăm năm. Cung đình với lễ nghi, ẩm thực, âm nhạc, y phục đã để lại dấu ấn sâu trong đời sống thường ngày của người dân. Nhiều gia đình từng làm quan, làm thợ trong cung, mang nếp ấy về nhà.
Cùng lúc, Huế là trung tâm Phật giáo lớn với hàng trăm ngôi chùa. Hai dòng chảy ấy, cung đình và Phật giáo, tạo nên nếp sống rất riêng của người Huế.
Ăn chay ngày rằm, mùng một
Ở Huế, nhiều gia đình ăn chay ngày rằm, mùng một, có nhà ăn chay cả những ngày khác trong tháng. Chợ Huế những ngày này đầy rau, đậu, nấm, bánh chay. Nhiều quán chay mở quanh năm.
Ăn chay ở Huế không chỉ là chuyện tôn giáo, mà đã thành nếp sinh hoạt, kể cả với người không theo Phật giáo. Món chay Huế cũng nổi tiếng vì chế biến khéo, đậm đà.
Lễ cúng âm hồn ngày 23 tháng Năm
Một nét rất riêng của Huế là lễ cúng âm hồn vào ngày 23 tháng Năm âm lịch. Đây là dịp tưởng nhớ những người đã mất trong biến cố kinh thành thất thủ năm Ất Dậu, cuối thế kỷ XIX.
Ngày này, nhiều nhà bày mâm cúng trước cửa, ngoài đường, các phường, các chợ tổ chức lễ chung. Lễ cúng âm hồn thể hiện lòng thương xót với những người chết oan không ai thờ cúng.
Mâm cúng âm hồn gồm những gì
Mâm cúng thường có cháo, xôi, chè, bánh, hoa quả, giấy tiền, có nơi thêm áo giấy. Mâm được bày ngoài trời, trước nhà hoặc trên vỉa hè. Lễ thường diễn ra vào buổi chiều tối.
Khi cúng ngoài trời, cần để ý an toàn lửa, không đặt nến, hương gần rèm, xe máy, không để trẻ nhỏ chơi gần chỗ đốt giấy tiền.
Mâm cơm Huế: nhỏ mà kỹ
Mâm cơm gia đình người Huế thường có nhiều món nhỏ, mỗi món một ít, bày trong những chiếc chén đĩa nhỏ. Người Huế chú ý đến màu sắc, cách cắt tỉa, cách bày cho đẹp mắt.
Từ món ăn hằng ngày đến món ăn ngày lễ, đều có dấu vết của nghệ thuật ẩm thực cung đình: nhiều công đoạn, nhiều gia vị, vị cay đặc trưng.
Bánh Huế và những món ngày lễ
Huế có rất nhiều loại bánh nhỏ: bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc, bánh ít. Những ngày lễ, ngày giỗ, mâm cỗ Huế thường có nem, chả, tré, các món kho, các loại bánh trái.
Nhiều gia đình giữ công thức riêng truyền từ đời bà, đời mẹ. Làm bánh cho ngày giỗ là dịp phụ nữ trong nhà cùng ngồi với nhau, truyền nghề cho con gái, con dâu.
Lời ăn tiếng nói nhỏ nhẹ
Người Huế nói nhẹ, chậm, ít khi lớn tiếng. Cách xưng hô, mời mọc có nhiều lớp lễ độ: "dạ", "thưa", "mời". Từ "mệ" để gọi bà, "o" để gọi cô, "mạ" để gọi mẹ là những từ quen thuộc.
Sự nhỏ nhẹ ấy là kết quả của một môi trường trọng lễ, nơi người ta luôn ý tứ với người trên, người lạ. Người ngoài đến Huế thường nhận ra ngay sự khác biệt này.
Nhà vườn Huế và thú chơi cây cảnh
Nhà vườn là kiểu nhà đặc trưng của Huế: ngôi nhà rường gỗ giữa khu vườn rộng, có bình phong, hồ nước, cây ăn trái, cây cảnh. Nhà vườn thể hiện mong muốn sống hài hòa với thiên nhiên.
Bình phong trước nhà, hồ nước, non bộ đều mang dấu ấn của quan niệm phong thủy và thẩm mỹ cung đình. Chăm cây, tỉa kiểng là thú vui của nhiều người già ở Huế.
Áo dài và chiếc nón
Hình ảnh nữ sinh Huế mặc áo dài trắng, đội nón lá đi qua cầu Trường Tiền đã thành biểu tượng. Áo dài ở Huế được mặc nhiều trong lễ chùa, lễ hội, ngày giỗ, ngày Tết.
Nón bài thơ của Huế có lớp giấy hình hoặc thơ kẹp giữa hai lớp lá, soi lên nắng mới thấy. Đây là món quà nhiều người mua khi đến Huế.
Đi chùa, nghe kinh như nếp thường ngày
Với nhiều gia đình Huế, đi chùa ngày rằm, mùng một là việc thường xuyên như đi chợ. Chùa không chỉ là nơi lễ bái mà còn là nơi sinh hoạt cộng đồng, gia đình Phật tử, nơi dạy con cháu điều thiện.
Khách đến Huế có thể ghé các ngôi chùa lớn, nhưng nhớ ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ, không làm ồn khu thiền đường.
Hòa vào nếp Huế khi đến thăm
- Nói năng nhẹ nhàng, dùng "dạ, thưa" với người lớn tuổi.
- Ăn thử món chay ngày rằm, món bánh Huế ở quán nhỏ.
- Đến chùa ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng.
- Ngày 23 tháng Năm âm lịch nếu ở Huế, có thể đứng xem lễ cúng âm hồn với thái độ trang nghiêm.
- Không chê món ăn cay hay nhạt trước mặt chủ nhà.
Tết ở Huế
Tết ở Huế có nhiều nét riêng. Nhiều nhà chuẩn bị mứt gừng, mứt me, bánh in, bánh phục linh từ cuối tháng Chạp. Mâm cúng tất niên và ba ngày Tết được bày tươm tất, có cả món chay lẫn món mặn.
Nhiều gia đình giữ tục dựng cây nêu, treo câu đối, đi lễ chùa đầu năm. Không khí Tết ở Huế thường trầm và ấm, ít ồn ào hơn những thành phố lớn khác.
Lễ giỗ trong gia đình Huế
Ngày giỗ ở Huế được làm chu đáo. Con cháu về đông đủ, mâm cỗ có nhiều món nhỏ, các loại bánh tự tay làm. Lễ cúng thường trang nghiêm, có trình tự, có lời khấn theo nếp của từng nhà.
Nhiều nhà ở Huế giữ thói quen để mâm cúng chay riêng cho người mất theo đạo Phật, mâm mặn cho các vị khác, thể hiện sự chu đáo trong từng chi tiết.
Tiếng Huế trong ca Huế, hò Huế
Ca Huế là loại hình âm nhạc thính phòng, từng được biểu diễn trong cung đình và các gia đình quý tộc. Hò Huế gắn với đời sống sông nước, như hò mái nhì, hò mái đẩy trên sông Hương.
Nghe ca Huế trên thuyền rồng sông Hương là trải nghiệm nhiều khách đến Huế tìm. Ca từ chậm, giai điệu buồn mà sâu, phản ánh đúng tâm hồn và nhịp sống của vùng đất này.
Nếp Huế trong đời sống hiện đại
Huế hôm nay cũng đổi khác nhiều, có quán cà phê hiện đại, có khu đô thị mới. Nhưng nhiều nếp xưa vẫn được giữ trong các gia đình: ăn chay ngày rằm, cúng âm hồn, làm bánh ngày giỗ.
Sự chậm rãi ấy không phải là lạc hậu. Với nhiều người, nhịp sống Huế là một gợi ý về cách sống chậm lại, chú ý hơn đến từng bữa cơm, từng lời nói.
Một món nhỏ mang không khí Huế về nhà
Nhiều người thích mang không khí thanh tịnh của Huế về nhà bằng một góc nhỏ có tượng Phật, chuông gió hay tiếng mõ. Có thể tham khảo các mẫu tượng Quan Âm cho góc thờ nhỏ, chọn cỡ vừa phải với không gian.