Phong tục người Hoa ở Việt Nam: hội quán, miếu Bà Thiên Hậu, thờ Quan Công và đêm Nguyên Tiêu ở Chợ Lớn
Trả lời ngắn: Người Hoa ở Việt Nam sống thành cộng đồng theo nguồn gốc quê hương, gọi là các bang, mỗi bang có hội quán riêng. Hội quán vừa là nơi thờ tự, vừa là nơi sinh hoạt, giúp đỡ nhau. Tục thờ Bà Thiên Hậu, vị thần bảo hộ người đi biển, và thờ Quan Công rất phổ biến. Đêm Nguyên Tiêu rằm tháng Giêng ở Chợ Lớn, Hội An là lễ hội lớn của cộng đồng, nay thành dịp vui chung của nhiều người.
Một cộng đồng gắn bó lâu đời
Người Hoa đến Việt Nam qua nhiều đợt, trong nhiều thế kỷ, sinh sống đông ở Chợ Lớn, Hội An, các tỉnh miền Tây và nhiều đô thị khác. Họ mang theo nghề buôn bán, nghề thủ công, ẩm thực và phong tục quê nhà.
Qua thời gian, nhiều phong tục của người Hoa hòa vào đời sống chung, đến mức nhiều người Việt dùng mà không biết nguồn gốc.
Năm bang và hội quán
Người Hoa ở Việt Nam thường được chia theo nhóm quê gốc, quen gọi là các bang như Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, Hẹ. Mỗi bang có hội quán riêng.
Hội quán là nơi thờ vị thần bảo hộ của bang, nơi họp mặt, tổ chức lễ, giúp đỡ đồng hương khó khăn, có nơi còn mở trường dạy chữ, phòng khám.
Kiến trúc hội quán
Hội quán thường có cổng tam quan, mái ngói lưu ly, chạm khắc rồng phượng, màu đỏ và vàng nổi bật. Bên trong có sân, chánh điện, các gian thờ phụ.
Nhiều hội quán ở Hội An và Chợ Lớn có tuổi đời hàng trăm năm, là di tích kiến trúc có giá trị. Hội quán Phúc Kiến ở Hội An, các hội quán ở Chợ Lớn là điểm đến quen thuộc của du khách.
Bà Thiên Hậu: vị thần của người đi biển
Bà Thiên Hậu, còn gọi là Ma Tổ, là vị thần bảo hộ người đi biển, buôn bán đường xa. Người Hoa xưa vượt biển sang phương Nam nên thờ Bà để cầu bình an.
Nhiều miếu, hội quán thờ Bà Thiên Hậu ở Việt Nam. Ngày vía Bà vào tháng Ba âm lịch là dịp lễ lớn, có rước kiệu, múa lân, cúng dâng.
Vòng nhang treo trên trần
Vào miếu, hội quán của người Hoa, khách dễ thấy những vòng nhang lớn treo trên trần, cháy từ từ trong nhiều ngày. Người đến cầu an thường cúng một vòng nhang, có nơi gắn mảnh giấy ghi tên người cầu.
Khi đi dưới vòng nhang, nên chú ý tàn nhang có thể rơi. Trẻ nhỏ cần được giữ bên cạnh, tránh chạm vào nhang đang cháy.
Thờ Quan Công
Quan Công, tức Quan Vũ thời Tam Quốc, được người Hoa thờ như biểu tượng của trung nghĩa, giữ chữ tín. Nhiều hội quán, nhiều cửa hàng của người Hoa thờ Quan Công.
Người làm ăn buôn bán coi trọng chữ tín, nên thờ Quan Công như lời nhắc giữ nghĩa với bạn hàng. Tục thờ này cũng lan sang nhiều gia đình người Việt.
Ông Địa, Thần Tài và sự giao thoa
Tục thờ Thần Tài trong cửa hàng ở Nam Bộ được nhiều người cho là có ảnh hưởng của cộng đồng người Hoa buôn bán. Ông Địa lại mang dáng vẻ rất Việt, bụng to, cười hiền.
Cặp Thần Tài, ông Địa trên một trang thờ là ví dụ điển hình cho sự giao thoa văn hóa: mỗi bên góp một phần, tạo thành tục chung của người buôn bán.
Đêm Nguyên Tiêu ở Chợ Lớn
Rằm tháng Giêng, đêm Nguyên Tiêu, là lễ lớn của người Hoa. Ở Chợ Lớn, các hội quán treo đèn lồng, có rước đèn, múa lân, sư tử, rồng, đố đèn, cúng lễ.
Nhiều năm, đêm Nguyên Tiêu ở Chợ Lớn thu hút rất đông người, cả người Hoa lẫn người Việt. Đi xem cần giữ đồ cẩn thận, giữ trẻ nhỏ bên cạnh vì đường đông.
Hội An và đêm rằm phố cổ
Ở Hội An, cộng đồng người Hoa để lại hội quán, nhà cổ, chùa Cầu. Đêm rằm, phố cổ tắt đèn điện, thắp đèn lồng, thả hoa đăng trên sông Hoài.
Khi thả hoa đăng, nên chọn loại hoa đăng giấy dễ phân hủy, không thả túi nilon, đứng chỗ có lan can, không cúi người sát mép nước.
Múa lân, múa sư tử
Múa lân, múa sư tử là nét đặc trưng trong lễ hội của người Hoa, nay phổ biến khắp nơi dịp Tết, Trung thu, khai trương. Tiếng trống lân được tin là xua điều xấu, mang lại may mắn.
Các đoàn lân sư rồng ở Chợ Lớn có truyền thống lâu đời, nhiều đoàn biểu diễn mai hoa thung, nhảy trên cọc cao rất ngoạn mục.
Ẩm thực người Hoa trong đời sống chung
Nhiều món ăn quen thuộc ở Việt Nam có gốc từ ẩm thực người Hoa: hủ tiếu, sủi cảo, há cảo, xá xíu, bánh bao, chè mè đen. Ngày Tết, người Hoa có bánh tổ, mứt, các món mang ý nghĩa may mắn.
Đi phố người Hoa, ăn món ăn của người Hoa là cách gần gũi nhất để hiểu cộng đồng này.
Phép lịch sự khi đến hội quán, miếu
- Ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ.
- Không chạm vào tượng, đồ thờ, không ngồi lên bậc thờ.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người đang lễ.
- Thắp nhang ở đúng chỗ, không cắm nhang tràn lan.
- Đóng góp công đức tự nguyện, bỏ vào hòm, không nhét tiền vào tay tượng.
Những điều kiêng của người Hoa
Người Hoa có một số kiêng kỵ quen thuộc: kiêng số 4 vì đọc gần với chữ "tử", thích số 8 vì đọc gần chữ "phát", kiêng tặng đồng hồ vì gần với chữ "tống chung" (đưa tang).
Khi tặng quà cho bạn bè, đối tác người Hoa, nên để ý những điều này. Đó không phải mê tín đáng chê, mà là phép lịch sự trong giao tiếp.
Tết của người Hoa
Người Hoa ăn Tết Nguyên Đán cùng thời điểm với người Việt, nhưng có nhiều nét riêng: dán chữ Phúc ngược, treo câu đối đỏ, lì xì bao đỏ, ăn bánh tổ, cá, gà với ý nghĩa dư dả.
Mùng bảy Tết, theo tục người Hoa, là ngày "nhân nhật", ngày sinh của loài người. Nhiều gia đình người Hoa ở Chợ Lớn vẫn giữ tục ăn món gỏi cá sống, trộn gỏi "lo hei" cầu may đầu năm.
Lễ cúng cô hồn tháng Bảy của người Hoa
Tháng Bảy âm lịch, người Hoa có lễ Vu Lan, cúng cô hồn rất lớn ở các hội quán, có dựng rạp, đốt nhang, đốt vàng mã, cúng thức ăn cho những vong linh không nơi nương tựa.
Ở các khu đông người Hoa, nhiều nơi tổ chức hát tuồng, múa lân trong dịp này. Người đi xem nên giữ trật tự và chú ý an toàn lửa.
Ngôn ngữ và chữ viết
Nhiều thế hệ người Hoa ở Việt Nam nói tiếng Việt như tiếng mẹ đẻ, đồng thời giữ tiếng Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến trong gia đình. Các hội quán, trường học vẫn dạy chữ Hoa cho thế hệ trẻ.
Câu đối, hoành phi chữ Hán ở hội quán là kho tư liệu quý. Khách tham quan có thể nhờ người quản lý hội quán giải nghĩa thay vì tự đoán.
Giữ di sản giao thoa
Hội quán, miếu, lễ hội của người Hoa là một phần di sản chung của Việt Nam. Nhiều hội quán đã được công nhận là di tích, được tu bổ, mở cửa đón khách.
Đến thăm với thái độ tôn trọng, không xả rác, không viết vẽ lên tường, là cách mỗi người góp phần giữ di sản ấy.
Tượng Quan Công cho gian thờ cửa hàng
Nhiều cửa hàng, công ty thờ Quan Công như lời nhắc giữ chữ tín với bạn hàng. Có thể tham khảo các mẫu tượng Quan Công, Thần Tài, chọn tư thế và kích thước hợp với không gian thờ.