Tết của các dân tộc: Chol Chnam Thmay của người Khmer, Katê của người Chăm và Tết của người H'Mông
Trả lời ngắn: Nhiều dân tộc ở Việt Nam có năm mới hoặc đại lễ riêng, không trùng Tết Nguyên Đán. Người Khmer Nam Bộ đón Chol Chnam Thmay vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch. Người Chăm theo đạo Bà-la-môn có lễ Katê vào khoảng tháng Bảy lịch Chăm, thường rơi vào khoảng tháng Chín, tháng Mười dương lịch. Người H'Mông ở nhiều vùng ăn Tết sớm hơn Tết Nguyên Đán. Khi được mời dự, khách nên tìm hiểu trước, ăn mặc chỉn chu và theo hướng dẫn của chủ nhà.
Năm mới không chỉ có một ngày
Người Kinh quen nghĩ năm mới là Tết Nguyên Đán. Thực ra, trên dải đất Việt Nam có hơn năm mươi dân tộc, nhiều dân tộc có lịch riêng, mùa vụ riêng và đón năm mới vào thời điểm khác. Hiểu điều này giúp người đi làm, đi du lịch, có đồng nghiệp người dân tộc biết chúc Tết đúng lúc, đúng cách.
Bài này chỉ giới thiệu vài lễ quen thuộc. Ngày cụ thể từng năm nên xem thông báo của địa phương hoặc hỏi chính người trong cộng đồng.
Chol Chnam Thmay: năm mới của người Khmer
Chol Chnam Thmay nghĩa là "vào năm mới". Đây là lễ lớn nhất trong năm của đồng bào Khmer Nam Bộ, thường kéo dài ba ngày, vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, sau mùa thu hoạch.
Chùa Khmer là trung tâm của lễ. Người dân mang lễ vật lên chùa, nghe sư tụng kinh, làm lễ tắm tượng Phật, đắp núi cát để cầu phúc, cầu an.
Ba ngày của Chol Chnam Thmay
Theo cách mô tả phổ biến, ngày đầu là ngày rước năm mới, người dân mặc đẹp lên chùa. Ngày thứ hai dành cho việc làm phúc, dâng cơm cho sư, đắp núi cát. Ngày thứ ba là lễ tắm Phật, tắm cho sư và người già để tỏ lòng kính trọng, cầu may.
Trình tự cụ thể có thể khác nhau tùy chùa, tùy phum sóc. Khách đến dự nên đi theo người địa phương.
Tục té nước trong ngày Tết Khmer
Một nét vui của Chol Chnam Thmay là tục té nước. Người ta té nước vào nhau để chúc may mắn, rửa sạch điều không may của năm cũ. Đây cũng là lúc thanh niên vui chơi, hát múa, chơi trò dân gian.
Khách tham dự nên vui vẻ đón nhận, nhưng nhớ cất điện thoại, giấy tờ cẩn thận. Không té nước vào sư sãi, người già nếu không được mời, không dùng nước bẩn.
Katê: đại lễ của người Chăm Bà-la-môn
Katê là lễ hội lớn nhất của người Chăm theo đạo Bà-la-môn ở Ninh Thuận, Bình Thuận. Lễ diễn ra vào tháng Bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng cuối tháng Chín, đầu tháng Mười dương lịch.
Katê là dịp tưởng nhớ các vị thần, tổ tiên và anh hùng của dân tộc Chăm. Lễ được tổ chức ở các tháp Chăm, sau đó ở làng và trong từng gia đình.
Lễ ở đền tháp và lễ ở làng
Phần lễ ở đền tháp có rước y phục của thần từ làng lên tháp, tắm tượng, mặc y phục cho tượng, dâng lễ vật. Nghi lễ do các chức sắc đảm nhận, kèm âm nhạc truyền thống với trống Ginăng, kèn Saranai.
Sau lễ ở tháp, các làng và gia đình tổ chức lễ riêng, sum họp, thăm hỏi nhau. Katê vì vậy vừa là lễ tôn giáo, vừa là dịp đoàn tụ gia đình như Tết.
Người Chăm theo Hồi giáo có lễ riêng
Cần phân biệt: cộng đồng Chăm có nhiều nhóm tôn giáo khác nhau. Người Chăm theo đạo Bà-la-môn đón Katê, người Chăm Bàni và người Chăm theo Hồi giáo có những lễ lớn riêng, như lễ Ramưwan.
Khi chúc Tết đồng nghiệp hay bạn bè người Chăm, nên hỏi họ thuộc cộng đồng nào để chúc đúng dịp.
Tết của người H'Mông
Ở nhiều vùng núi phía Bắc, người H'Mông ăn Tết sớm hơn Tết Nguyên Đán, thường sau khi đã thu hoạch xong mùa màng. Thời điểm cụ thể khác nhau tùy vùng và tùy dòng họ.
Ngày Tết, người H'Mông cúng tổ tiên, cúng thần nhà, làm bánh dày, mổ lợn, mặc trang phục đẹp nhất. Thanh niên tụ tập chơi ném pao, thổi khèn, tìm hiểu nhau.
Ném pao, thổi khèn và những trò vui ngày Tết vùng cao
Ném pao là trò chơi quen thuộc của thanh niên H'Mông dịp Tết: từng cặp trai gái đứng đối diện, ném qua lại quả pao bằng vải. Tiếng khèn H'Mông vang khắp bản, vừa là âm nhạc vừa là lời tâm tình.
Khách đến xem nên đứng ngoài, cười vui với mọi người, không chen vào cuộc chơi của đôi trai gái nếu không được mời.
Những lễ năm mới gắn với mùa màng
Nhiều dân tộc ở Tây Nguyên và miền núi có lễ mừng lúa mới, lễ ăn cơm mới sau vụ thu hoạch, vừa tạ ơn thần lúa vừa đánh dấu một năm mới. Lễ thường có rượu cần, cồng chiêng, múa xoang.
Các lễ này gắn chặt với lịch mùa vụ, nên ngày tổ chức thay đổi theo từng năm, từng buôn làng.
Khi được mời dự lễ: nên làm gì
- Hỏi trước về trang phục; nhiều nơi khuyến khích khách mặc chỉnh tề, kín đáo.
- Đến chùa Khmer, đền tháp Chăm: cởi giày đúng chỗ, không chạm vào tượng, đồ thờ.
- Mang theo món quà nhỏ như bánh trái, trà; không cần đắt tiền.
- Hỏi trước khi chụp ảnh nghi lễ và chức sắc.
- Không uống rượu quá chén, nhất là khi phải lái xe về.
Chúc Tết đồng nghiệp người dân tộc
Ở công sở, nhiều người có đồng nghiệp là người Khmer, người Chăm, người H'Mông. Một lời chúc đúng dịp Chol Chnam Thmay hay Katê, một buổi được nghỉ để về quê đón lễ, là cách thể hiện sự tôn trọng rất đáng quý.
Doanh nghiệp có nhân viên người dân tộc có thể ghi những dịp này vào lịch để sắp xếp nghỉ phép hợp lý.
Món ăn trong ngày Tết của các dân tộc
Mỗi lễ năm mới có những món ăn riêng. Người Khmer làm bánh tét, bánh ít, các món cà ri dâng chùa và đãi khách. Người Chăm có bánh gừng, bánh tét và các món chay, mặn tùy cộng đồng. Người H'Mông giã bánh dày, làm thắng cố, rượu ngô.
Khi được mời ăn, khách nên nếm thử mỗi món một chút để cảm ơn chủ nhà. Nếu có món không ăn được vì sức khỏe hay tôn giáo, chỉ cần nói nhẹ nhàng, chủ nhà sẽ hiểu.
Trang phục truyền thống trong ngày lễ
Ngày lễ là dịp đồng bào mặc trang phục truyền thống đẹp nhất. Phụ nữ Khmer mặc xà rông, áo dài kiểu riêng; người Chăm có áo dài, khăn đội đầu theo từng nhóm; người H'Mông mặc váy xòe, áo thêu nhiều lớp hoa văn.
Mỗi hoa văn đều có ý nghĩa. Khách có thể hỏi về ý nghĩa của hoa văn, nhưng không nên tự ý mặc thử trang phục nghi lễ của chức sắc, hay mặc trang phục truyền thống để làm trò đùa khi chụp ảnh.
Lịch riêng và cách quy đổi ngày
Người Khmer, người Chăm đều có cách tính lịch riêng, nên ngày lễ không cố định theo dương lịch. Người Chăm Bà-la-môn dùng lịch Sakawi, ngày Katê mỗi năm lệch đi so với dương lịch.
Cách chắc nhất để biết ngày lễ năm nay là hỏi chính người trong cộng đồng, hoặc xem thông báo của chính quyền và các cơ quan văn hóa địa phương.
Giữ lễ hội của cộng đồng
Các lễ hội của đồng bào dân tộc đang được bảo tồn như di sản văn hóa. Khi lễ hội trở thành điểm du lịch, người đi xem có trách nhiệm giữ cho lễ không biến thành sân khấu biểu diễn.
Đi xem với tinh thần học hỏi, giữ trật tự, không xả rác, không đòi người dân diễn lại nghi lễ để chụp ảnh, là cách đơn giản để góp phần giữ hồn lễ hội.
Quà mừng năm mới cho bạn bè người dân tộc
Một món quà nhỏ mang ý nghĩa may mắn, bình an là cách chúc năm mới gần gũi với bạn bè, đồng nghiệp ở mọi dân tộc. Có thể tham khảo các mẫu tiền xu, tiền cổ làm quà lấy may đầu năm, gọn nhẹ và dễ mang theo.