Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5: tục "giết sâu bọ", rượu nếp, quả chua và cách giữ lễ cho an toàn với trẻ nhỏ
Trả lời ngắn: Tết Đoan Ngọ là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, người Việt quen gọi là Tết giết sâu bọ. Sáng sớm, cả nhà ăn rượu nếp, hoa quả chua như mận, vải, dứa với ý "diệt sâu bọ" trong người, nhiều nơi còn buộc chỉ ngũ sắc cho trẻ, hái lá thuốc giữa trưa. Đây là dịp cúng gia tiên và nhắc nhau giữ gìn sức khỏe giữa mùa hè nóng ẩm.
Đoan Ngọ nghĩa là gì
"Đoan" là mở đầu, "Ngọ" là giờ Ngọ, tháng Ngọ. Đoan Ngọ có thể hiểu là thời điểm khởi đầu của khí dương mạnh nhất trong năm, khi trời bước vào mùa nóng. Tháng 5 âm lịch thường trùng đầu mùa hè, nắng gắt, mưa rào xen kẽ.
Người xưa quan sát thấy đây là lúc bệnh tật, côn trùng dễ phát sinh, mùa màng cũng hay bị sâu bệnh phá hại. Vì vậy Tết Đoan Ngọ mang ý nghĩa xua đuổi điều độc hại, giữ sức khỏe cho người và mùa màng.
Vì sao gọi là Tết giết sâu bọ
Sự tích dân gian Việt kể rằng ngày xưa có năm sâu bọ phá hoại mùa màng, dân lập đàn cúng mãi không xong. Một ông lão chỉ cách làm lễ cúng bằng bánh tro, hoa quả, rồi tập thể dục giữa sân, sâu bọ liền chết hết. Từ đó, ngày mùng 5 tháng 5 được gọi là Tết giết sâu bọ.
Bên cạnh đó, quan niệm dân gian cho rằng ăn đồ chua, đồ lên men sáng sớm ngày này sẽ "diệt" sâu bọ trong bụng. Đây là cách nói hình ảnh; về y học, giữ vệ sinh ăn uống và tẩy giun định kỳ theo chỉ dẫn của nhân viên y tế mới là cách phòng giun sán thật sự.
Ở Trung Hoa, Đoan Ngọ gắn với sự tích Khuất Nguyên và tục đua thuyền rồng, ăn bánh ú. Người Việt có lớp nghĩa riêng, nhấn mạnh việc trừ sâu bệnh và giữ sức khỏe.
Những món ăn quen thuộc sáng mùng 5 tháng 5
- Rượu nếp (cơm rượu): nếp cái hoa vàng ủ men, vị ngọt hơi cay, ăn một chút sáng sớm.
- Hoa quả chua và quả đầu mùa: mận, vải, dứa, xoài xanh, cóc, tùy vùng.
- Bánh tro (bánh gio): phổ biến ở miền Trung và Nam, làm từ nếp ngâm nước tro, ăn với mật mía.
- Chè trôi nước, chè đậu xanh: một số gia đình miền Nam nấu thêm.
Mâm cúng gia tiên thường có rượu nếp, hoa quả, bánh tro, hương hoa; có nhà làm thêm mâm cơm mặn.
Rượu nếp và trẻ em: cần cẩn thận
Rượu nếp có cồn do quá trình lên men. Lượng cồn không cao như rượu trắng nhưng vẫn không phù hợp với trẻ nhỏ. Nhiều gia đình vẫn cho trẻ "ăn lấy lệ" vài thìa, nhưng tốt nhất là cho trẻ ăn hoa quả thay vào.
Người phải lái xe, người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai và cho con bú cũng nên hạn chế. Ăn rượu nếp lúc bụng đói có thể gây cồn cào, nên ăn kèm chút đồ ăn khác.
Hoa quả chua ăn nhiều lúc đói dễ đau dạ dày. Ăn vừa phải, sau bữa sáng nhẹ là hợp lý.
Tục buộc chỉ ngũ sắc cho trẻ
Ở nhiều vùng, sáng mùng 5 tháng 5 người lớn buộc chỉ ngũ sắc vào cổ tay, cổ chân trẻ nhỏ với mong muốn che chở, tránh côn trùng và bệnh tật. Năm màu tượng trưng cho ngũ hành.
Khi giữ tục này, nên buộc lỏng vừa một ngón tay luồn qua, không buộc vào cổ trẻ vì nguy cơ siết. Kiểm tra mỗi ngày, cởi ra khi chỉ ướt bẩn, da đỏ hay trẻ khó chịu. Trẻ sơ sinh nên bỏ qua tục này hoặc chỉ buộc tượng trưng rồi tháo ngay.
Hái lá thuốc giữa trưa mùng 5
Dân gian có tục hái lá vào giờ Ngọ ngày Đoan Ngọ: ngải cứu, lá mùi, lá sả, lá tía tô, lá bưởi… với quan niệm lúc ấy lá "nhiều dương khí", phơi khô dùng nấu nước tắm, xông.
Cần phân biệt: lá thơm dùng tắm, xông theo kinh nghiệm dân gian khác với thuốc chữa bệnh. Khi ốm sốt, nhất là trẻ nhỏ và người già, nên đưa đi khám thay vì chỉ xông lá. Giữa trưa hè nắng gắt, người hái lá cũng cần đội mũ, uống đủ nước để tránh say nắng.
Cúng Tết Đoan Ngọ thế nào cho gọn
Giờ cúng thường vào sáng sớm hoặc giờ Ngọ (khoảng 11 giờ đến 13 giờ). Gia đình đi làm sớm có thể cúng trước giờ đi làm, chỉ cần lòng thành.
Lễ vật gồm hương, hoa, nước, rượu nếp, hoa quả, bánh tro; nhà nào quen cúng mặn thì thêm mâm cơm. Thắp hương ban gia tiên, khấn ngắn rồi hạ lễ cho cả nhà dùng.
Nhà có ban thần linh có thể thắp hương thêm ở đó. Không cần làm cỗ lớn; Đoan Ngọ vốn là Tết nhỏ trong năm.
Tết Đoan Ngọ ở ba miền
Miền Bắc đặc trưng với rượu nếp, mận, vải và tục ăn sáng sớm. Miền Trung, nhất là Huế, có bánh tro, chè kê, nhiều nhà cúng cả ở miếu làng. Miền Nam phổ biến bánh ú, bánh tro, chè trôi nước, nhiều nơi cúng ông Tà, cúng đất cầu mùa.
Cộng đồng người Hoa tổ chức đua thuyền rồng ở một số đô thị. Cùng một ngày mà mỗi nơi giữ một kiểu, đều chung ý cầu sức khỏe giữa mùa nắng.
Khi nào ngày Đoan Ngọ thực sự có ích cho sức khỏe
Ý nghĩa "giết sâu bọ" có thể hiểu rộng hơn: dịp nhắc cả nhà phòng bệnh mùa hè. Đây là lúc tốt để dọn nhà, diệt muỗi, lăng quăng, kiểm tra nước uống, nhắc trẻ rửa tay trước khi ăn.
Mùa hè cũng là mùa sốt xuất huyết, tiêu chảy, say nắng. Giữ vệ sinh, ngủ màn, uống đủ nước giúp ích nhiều hơn bất kỳ món ăn tượng trưng nào.
Hiểu đúng một vài lời kiêng ngày Đoan Ngọ
- Kiêng bỏ bữa sáng mùng 5: ý là ăn sớm để "diệt sâu bọ". Thực tế ăn sáng điều độ là thói quen tốt quanh năm.
- Kiêng tắm sông giữa trưa: có lý, vì nắng gắt và nguy cơ đuối nước mùa hè.
- Kiêng cãi nhau đầu tháng Ngọ: một lời nhắc giữ hòa khí trong mùa nóng nực dễ cáu gắt.
Giữ lời kiêng nào có lợi cho sức khỏe và hòa khí; lời nào chỉ gây lo lắng thì không cần bận tâm.
Giữ nếp Đoan Ngọ ở thành phố
Ở đô thị, rượu nếp, bánh tro, hoa quả đều dễ mua sẵn. Một bữa sáng chung trước giờ đi làm, đi học là đủ để giữ nếp mà không mệt.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, kể con nghe sự tích ông lão giúp dân diệt sâu bọ, cùng con lau dọn góc nhà, đổ nước đọng diệt lăng quăng. Phong tục vì thế gắn với việc làm có ích.
Đoan Ngọ trong văn hóa Á Đông
Không riêng Việt Nam, nhiều nước châu Á cũng có ngày lễ mùng 5 tháng 5. Ở Trung Quốc là đua thuyền rồng, ăn bánh ú tưởng nhớ Khuất Nguyên. Ở Hàn Quốc có lễ Dano với đấu vật, đánh đu, gội đầu bằng nước lá xương bồ. Ở Nhật, mùng 5 tháng 5 dương lịch là ngày của bé trai, treo cờ cá chép.
Điểm chung của các ngày lễ này là cầu sức khỏe đầu mùa nóng, xua điều xấu, mong con trẻ lớn khôn. Mỗi dân tộc kể bằng câu chuyện riêng của mình, nên đừng ngạc nhiên khi bạn bè nước ngoài có cách mừng khác hẳn.
Một món nhỏ cho mùa hè trong nhà
Nhiều gia đình nhân dịp Đoan Ngọ thay đổi góc nhà cho thoáng mát. Nếu muốn treo một món vui tai ở hiên, cửa sổ, có thể xem các mẫu chuông, treo nơi gió nhẹ và không làm phiền hàng xóm.