Tết Trùng Cửu, Tết Hạ nguyên và Tết cơm mới: những ngày lễ cuối năm nông nghiệp ít người còn nhớ
Trả lời ngắn: Tết Trùng Cửu là mùng 9 tháng 9 âm lịch, mang gốc Hán với tục lên cao, uống rượu hoa cúc; ở Việt Nam ngày này ít phổ biến. Tết Hạ nguyên là rằm tháng Mười, khép lại bộ ba Thượng, Trung, Hạ nguyên. Tết cơm mới thường gắn với rằm tháng Mười hoặc sau vụ gặt, khi con cháu nấu cơm từ lúa mới dâng tổ tiên. Ba ngày này đều là dịp tạ ơn mùa màng, giữ nếp gọn là đủ.
Lịch lễ cuối năm của người làm ruộng
Người Việt xưa sống theo nhịp mùa vụ. Sau Trung thu, lúa mùa chín dần; tháng Chín, tháng Mười là lúc gặt hái. Những ngày lễ trong giai đoạn này mang tinh thần tạ ơn trời đất, tổ tiên đã cho một mùa no đủ.
Ngày nay, khi phần lớn gia đình sống ở đô thị, những ngày lễ này dần mờ nhạt. Nhưng ở nông thôn, nhất là miền Bắc, nhiều nhà vẫn giữ Tết cơm mới như một nếp đẹp.
Tết Trùng Cửu mùng 9 tháng 9 là gì
"Trùng Cửu" nghĩa là hai số chín trùng nhau: ngày 9 tháng 9. Theo quan niệm cổ Trung Hoa, số 9 là số dương lớn nhất, hai số 9 gặp nhau gọi là Trùng Dương. Tục lệ gắn với ngày này là leo núi, lên cao, uống rượu hoa cúc, cài cành thù du để tránh điều xấu.
Gốc tích được kể là chuyện Hoàn Cảnh nghe lời thầy đưa gia đình lên núi tránh tai họa, khi về thấy gia súc trong nhà chết hết. Câu chuyện mang màu sắc truyền thuyết.
Ở Việt Nam, Tết Trùng Cửu từng xuất hiện trong văn thơ cung đình, nhưng trong dân gian ít được giữ. Ngày nay, nếu muốn giữ, có thể coi đây là dịp cả nhà đi dạo nơi cao ráo, ngắm hoa cúc mùa thu.
Trùng Cửu và ngày của người cao tuổi
Ở một số nước Á Đông, ngày Trùng Cửu được coi là ngày của người cao tuổi, vì số 9 đồng âm với chữ "cửu" là lâu dài. Con cháu thăm hỏi, chúc thọ ông bà.
Đây là một ý nghĩa rất đáng học. Nhân ngày này, người Việt có thể gọi điện hỏi thăm ông bà, đưa ông bà đi dạo, nấu một bữa ăn nhẹ. Phong tục nhỏ nhưng ấm áp.
Tết Hạ nguyên rằm tháng Mười
Hạ nguyên là rằm tháng Mười âm lịch, khép lại bộ "tam nguyên": Thượng nguyên rằm tháng Giêng, Trung nguyên rằm tháng Bảy, Hạ nguyên rằm tháng Mười. Theo quan niệm Đạo giáo, đây là ngày Thủy quan giải ách.
Trong đời sống người Việt, rằm tháng Mười thường trùng mùa gặt lúa mùa nên nhiều nơi gộp với Tết cơm mới. Gia đình cúng gia tiên, thần linh, có nhà đi chùa.
Người miền Nam có nơi gọi rằm tháng Mười là "Tết Hạ nguyên" và tổ chức cúng ở chùa, đình khá trang trọng, nhất là cộng đồng người Hoa và người Khmer với các lễ hội riêng của mình.
Tết cơm mới: mừng hạt lúa đầu mùa
Tết cơm mới không có ngày cố định toàn quốc. Ở miền Bắc, nhiều làng làm vào rằm tháng Mười; nơi khác làm ngay sau khi gặt xong vụ mùa, tùy địa phương.
Lễ vật chính là nồi cơm nấu từ gạo mới, đĩa cốm hoặc xôi từ nếp mới, có nhà làm thêm bánh, chè, mâm cơm với món ngon từ ruộng vườn. Con cháu dâng lên gia tiên trước khi cả nhà ăn.
Ý nghĩa rất giản dị: hạt gạo đầu tiên của vụ mới phải dâng tổ tiên, tạ ơn trời đất, rồi người mới được dùng. Đó là đạo lý "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" thể hiện bằng nghi lễ.
Tết cơm mới ở các dân tộc
Không chỉ người Kinh, nhiều dân tộc thiểu số có lễ mừng lúa mới rất đặc sắc. Người Thái, người Mường, người Tày, người Ê Đê, người M’Nông đều có lễ cơm mới với nghi thức riêng: mời thần lúa, mời tổ tiên, cả bản cùng ăn uống, ca hát.
Ở Tây Nguyên, lễ mừng lúa mới là dịp lớn trong năm, có đâm trâu ở một số nơi, uống rượu cần, đánh cồng chiêng. Mỗi lễ là một di sản văn hóa đáng tìm hiểu.
Khi đi du lịch dịp này, nên hỏi trước người địa phương có được tham dự không, tôn trọng nghi thức và không tự ý chụp ảnh phần lễ thiêng.
Cúng gia tiên dịp rằm tháng Mười, cơm mới
Mâm cúng gồm hương, hoa, nước, hoa quả, bát cơm gạo mới, đĩa xôi hoặc cốm, có nhà thêm gà luộc, canh. Gia chủ thắp hương khấn mời gia tiên về hưởng lộc mùa mới.
Thời gian thường là sáng hoặc trưa ngày rằm, hoặc ngày đã định của làng. Sau lễ, cả nhà cùng ăn bữa cơm mới, có khi mời cả hàng xóm.
Gợi ý giữ nếp cho gia đình ở thành phố
- Mua một túi gạo mới, cốm đầu mùa, nấu một bữa cơm gia đình đúng ngày rằm tháng Mười.
- Kể cho trẻ nghe về mùa gặt, có thể đưa con về quê xem gặt lúa nếu có dịp.
- Ngày Trùng Cửu: gọi điện hỏi thăm ông bà, đưa ông bà đi dạo.
- Ghi lại ngày Tết cơm mới của làng quê mình, để con cháu biết.
Những việc nhỏ này giúp con cháu thành phố hiểu hạt gạo trên bàn ăn có nguồn gốc từ đâu.
Cốm mới: món quà mùa thu
Cốm là món đặc trưng của mùa lúa non, nổi tiếng với cốm làng Vòng. Cốm làm từ lúa nếp non, rang rồi giã dẹt, gói trong lá sen.
Cốm tươi nên ăn trong ngày hoặc bảo quản mát, vì để lâu dễ mất mùi thơm, có thể bị mốc. Cốm nhuộm màu quá xanh nên cẩn trọng, chọn nơi bán uy tín.
Vì sao những ngày lễ này dần bị quên
Khi nhịp sống không còn theo mùa vụ, các ngày lễ gắn với nông nghiệp tự nhiên mờ đi. Đó là điều dễ hiểu, không cần tiếc nuối hay ép giữ nguyên dạng.
Điều đáng giữ là tinh thần: biết ơn người làm ra hạt gạo, quý trọng thức ăn, nhớ nguồn cội. Tinh thần ấy có thể sống trong những việc rất nhỏ như không bỏ phí cơm thừa, dạy con cảm ơn trước bữa ăn.
Phân biệt rằm tháng Mười với các rằm khác
So với rằm tháng Giêng (cầu an đầu năm) và rằm tháng Bảy (báo hiếu, thí thực), rằm tháng Mười mang ý tạ ơn mùa màng cuối năm. Ba ngày rằm này khép thành một vòng năm trong quan niệm tam nguyên.
Không phải gia đình nào cũng cúng cả ba. Nhà nào bận, có thể chọn giữ một hai dịp chính, cúng gọn mà đều đặn.
Hoa cúc mùa thu và chén trà Trùng Cửu
Hoa cúc gắn chặt với Tết Trùng Cửu vì nở rộ vào tháng Chín âm lịch. Người xưa phơi cúc làm trà, ngâm rượu, coi đó là thứ giúp tinh thần thư thái khi trời chuyển lạnh. Trong thơ ca, cúc là biểu tượng của người quân tử, của sự bền bỉ trước gió sương.
Ngày nay, một ấm trà hoa cúc vàng cho ông bà vào buổi chiều Trùng Cửu là cách giữ nếp vừa giản dị vừa đúng ý. Hoa cúc cắm bình trên bàn thờ dịp này cũng hợp mùa, giữ được lâu và ít tốn kém.
Người đang dùng thuốc hoặc có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước khi uống trà thảo mộc thường xuyên, dù là loại quen thuộc.
Một món nhỏ mang ý đủ đầy cho gian bếp
Mùa cơm mới là lúc nhiều nhà sắp lại góc bếp, bàn ăn cho ấm cúng. Có thể tham khảo các mẫu cá chép trang trí mang ý sung túc, đặt nơi khô ráo, xa bếp lửa và chỗ nước bắn.