Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3: sự tích Giới Tử Thôi, bánh trôi bánh chay và ý nghĩa với người Việt hôm nay
Trả lời ngắn: Tết Hàn thực rơi vào mùng 3 tháng 3 âm lịch. "Hàn thực" nghĩa là ăn đồ nguội, bắt nguồn từ sự tích Giới Tử Thôi bên Trung Hoa. Người Việt giữ ngày này theo cách riêng: làm bánh trôi, bánh chay dâng gia tiên, ít ai còn kiêng nấu nướng. Đây là dịp nhỏ để cả nhà cùng nặn bánh, nhớ về tổ tiên.
Hàn thực nghĩa là gì
"Hàn" là lạnh, "thực" là ăn. Tết Hàn thực vốn là ngày ăn đồ nguội, không nhóm lửa, theo phong tục cổ của vùng Sơn Tây (Trung Hoa). Theo truyền thống ở đó, người ta kiêng đỏ lửa trong vài ngày quanh tiết Thanh minh.
Khi phong tục này vào Việt Nam, phần kiêng lửa dần mờ đi. Người Việt giữ lại phần cốt lõi là một ngày nhớ người xưa, gắn với món bánh có thể làm sẵn, ăn nguội được: bánh trôi và bánh chay.
Vì thế, nếu ai hỏi "Tết Hàn thực có phải kiêng nấu ăn không", câu trả lời là ở Việt Nam hầu như không còn ai kiêng như vậy. Ngày này chủ yếu là dịp làm bánh cúng và sum họp.
Sự tích Giới Tử Thôi
Theo sử sách Trung Hoa được lưu truyền, Giới Tử Thôi là cận thần trung thành đã theo công tử Trùng Nhĩ nước Tấn suốt những năm lưu vong. Có lần thiếu lương thực, ông cắt thịt mình nấu cho chủ ăn.
Khi Trùng Nhĩ lên ngôi (Tấn Văn Công), ông ban thưởng cho người có công nhưng quên mất Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi không oán, cõng mẹ vào núi ở ẩn. Vua nhớ ra, cho người mời mãi không được, bèn đốt rừng để ép ông ra. Giới Tử Thôi ôm mẹ chết cháy dưới gốc cây.
Vua hối hận, ra lệnh mỗi năm vào ngày ấy dân không được đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội để tưởng nhớ. Câu chuyện có nhiều dị bản, nhưng điểm chung là đề cao lòng trung, sự thanh liêm và không màng danh lợi.
Vì sao người Việt cúng bánh trôi, bánh chay
Bánh trôi, bánh chay làm từ bột nếp, có thể làm từ hôm trước, ăn nguội vẫn ngon, rất hợp với ý "hàn thực". Bánh tròn, trắng, gợi sự viên mãn, tinh khiết, nên được chọn để dâng gia tiên.
Một số tài liệu dân gian còn gắn bánh trôi với truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ, coi đây là dịp nhớ tổ tiên giống nòi. Cách giải thích này mang màu sắc kể chuyện, nên coi như một lớp nghĩa văn hóa hơn là sự kiện lịch sử.
Dù hiểu theo cách nào, Tết Hàn thực ở Việt Nam đã trở thành ngày của gia đình: bà, mẹ và con cháu cùng nặn bánh, vừa làm vừa kể chuyện.
Bánh trôi và bánh chay khác nhau thế nào
- Bánh trôi: viên nhỏ cỡ đầu ngón tay cái, nhân đường phên hoặc đường thốt nốt, luộc chín vớt ra đĩa, ăn không nước.
- Bánh chay: viên to hơn, dẹt, nhân đỗ xanh, ăn trong bát với nước đường gừng sánh, rắc vừng rang và dừa nạo.
- Bột: cả hai dùng bột nếp, có nhà pha thêm một chút bột tẻ cho bánh đỡ dính.
- Màu: nhiều nhà làm thêm bánh màu từ lá cẩm, gấc, lá dứa để mâm cúng tươi hơn.
Mâm cúng Hàn thực thường có một đĩa bánh trôi xếp tròn và vài bát bánh chay, cùng hương hoa, nước sạch.
Cách làm bánh trôi gọn cho gia đình bận rộn
Nhào bột nếp với nước ấm từng chút đến khi bột dẻo, không dính tay. Chia bột thành viên nhỏ, ấn dẹt, đặt một miếng đường phên vừa đủ rồi vê tròn kín.
Luộc bánh trong nồi nước sôi, bánh nổi lên thì đun thêm chừng một phút rồi vớt ra thả vào bát nước nguội để bánh không dính. Xếp ra đĩa, rắc vừng rang.
Lưu ý khi làm cùng trẻ nhỏ: nước sôi và đường nóng chảy rất dễ gây bỏng. Cho trẻ phụ phần nặn bánh, người lớn đảm nhận phần nấu. Với trẻ dưới bốn tuổi, bánh trôi viên nhỏ có nguy cơ hóc; nên cắt nhỏ hoặc cho ăn bánh chay mềm hơn.
Cúng Tết Hàn thực gồm những gì
Mâm cúng đơn giản: một đĩa bánh trôi, vài bát bánh chay, hương, hoa, nước sạch, có nhà thêm hoa quả. Không cần cỗ mặn, vì tinh thần ngày này là thanh đạm.
Thời gian cúng thường vào buổi sáng mùng 3 tháng 3. Gia chủ thắp hương ở ban gia tiên, khấn ngắn mời ông bà về hưởng lễ. Sau khi tàn tuần hương, hạ lễ chia bánh cho cả nhà.
Nếu bận đi làm, có thể cúng tối mùng 2 hoặc cúng sớm trước giờ đi làm. Bánh có thể làm từ tối hôm trước, để mát, sáng hâm lại nước đường bánh chay.
Tết Hàn thực và tiết Thanh minh có trùng nhau không
Hai ngày thường đi gần nhau nhưng không trùng. Hàn thực tính theo lịch âm, cố định ngày mùng 3 tháng 3. Thanh minh là một tiết khí, tính theo vị trí Mặt Trời, thường rơi vào khoảng đầu tháng 4 dương lịch.
Vì lịch âm xê dịch so với dương lịch, có năm hai ngày cách nhau vài hôm, có năm cách cả tuần. Phong tục gắn với mỗi ngày cũng khác: Hàn thực là làm bánh cúng, Thanh minh là đi tảo mộ.
Nhiều gia đình gộp hai việc trong cùng một tuần: cúng bánh trôi tại nhà rồi cuối tuần cả nhà đi tảo mộ.
Tết Hàn thực trong văn chương Việt
Bánh trôi xuất hiện trong bài thơ "Bánh trôi nước" nổi tiếng gắn với tên Hồ Xuân Hương: "Thân em vừa trắng lại vừa tròn, bảy nổi ba chìm với nước non". Bài thơ mượn chiếc bánh để nói về thân phận người phụ nữ.
Nhờ bài thơ này, bánh trôi trở thành hình ảnh quen thuộc với học trò nhiều thế hệ. Khi làm bánh cùng con, đọc cho con nghe bài thơ là cách gắn món ăn với văn hóa một cách tự nhiên.
Giữ nếp Hàn thực khi sống xa quê
Ở thành phố hay nước ngoài, bột nếp và đường phên vẫn khá dễ tìm ở các chợ, siêu thị châu Á. Một buổi tối nặn bánh cùng con cũng đủ giữ được nếp.
Nếu không tự làm, mua bánh trôi bánh chay ở hàng quen cũng chẳng sao. Điều đáng giữ là ý nghĩa nhớ tổ tiên và quây quần, không phải việc tự tay làm từng viên.
Những hiểu lầm hay gặp về Tết Hàn thực
- Hiểu lầm: phải kiêng nấu nướng cả ngày. Thực tế người Việt gần như không kiêng.
- Hiểu lầm: Hàn thực là Tết của người chết. Thực tế đây là ngày tưởng nhớ, không mang ý u buồn.
- Hiểu lầm: không cúng thì gia đình gặp điều xấu. Đây là phong tục tự nguyện, không có chuyện "phạt" ai không cúng.
Hiểu đúng giúp mình giữ phong tục một cách thoải mái, không biến ngày lễ đẹp thành gánh nặng.
Ăn bánh trôi bánh chay cho đúng mức
Bánh nếp nhân đường khá nhiều năng lượng và khó tiêu. Người cao tuổi, người tiểu đường, người dạ dày yếu nên ăn ít, ăn lúc bánh còn ấm, không ăn quá muộn trong ngày.
Bánh luộc xong để ở nhiệt độ phòng nên ăn trong ngày. Bánh chay nhân đỗ để lâu dễ chua; nếu còn thừa nên cất ngăn mát và hâm lại kỹ.
Biến Tết Hàn thực thành buổi sinh hoạt gia đình
Thay vì coi là một việc phải làm, nhiều nhà biến ngày này thành buổi chiều cả nhà vào bếp. Trẻ nhỏ thích nặn bánh màu, người lớn kể chuyện ông bà ngày trước. Đó là cách giữ phong tục bền nhất.
Một món nhỏ cho góc bếp gia đình
Ngày làm bánh cũng là dịp sắp lại góc bếp và bàn thờ gọn gàng. Nếu muốn có một món trang trí mang ý đủ đầy, có thể xem các mẫu hồ lô nhỏ, đặt nơi khô ráo, xa bếp lửa.