Chôn nhau cắt rốn: tục giữ nhau thai của người xưa và câu chuyện quê hương trong lòng người Việt
Trả lời ngắn: Ngày xưa, sau khi sinh, nhau thai của em bé được gia đình rửa sạch, cho vào nồi đất hoặc gói kỹ rồi chôn ở vườn nhà, gần chân tường hay gốc cây. Từ đó "nơi chôn nhau cắt rốn" thành cách nói về quê hương. Ngày nay phần lớn trẻ sinh ở bệnh viện, nhau thai được xử lý theo quy định y tế; gia đình muốn giữ tục cần hỏi bệnh viện và làm đúng vệ sinh.
Nguồn gốc câu "nơi chôn nhau cắt rốn"
Khi nói về quê, người Việt hay dùng cụm "nơi chôn nhau cắt rốn". Cụm từ này gợi đúng hai việc diễn ra lúc một người chào đời: cắt dây rốn và chôn nhau thai.
Vì nhau thai được chôn ở vườn nhà, người ta coi mảnh đất ấy là nơi gắn với mình từ giây phút đầu tiên. Đi đâu xa, người Việt vẫn nhớ về nơi ấy như cội rễ.
Tục chôn nhau ngày xưa làm thế nào
Cách làm khác nhau theo vùng, nhưng thường theo các bước: người nhà nhận nhau từ bà đỡ, rửa sạch, có nơi trộn thêm muối hoặc tro bếp, cho vào nồi đất hoặc gói lá, rồi chôn sâu ở chân tường, dưới gầm giường, cạnh bếp hoặc gốc cây trong vườn.
Có nơi chọn chỗ chôn theo giới tính bé, có nơi chọn theo hướng. Những chi tiết này truyền miệng, mỗi làng một kiểu, không có một quy tắc chung cho cả nước.
Vì sao phải chôn kỹ
Người xưa tin rằng nhau thai còn gắn với đứa trẻ, nếu bị chó mèo đào bới hay bị vứt bỏ bừa bãi thì đứa trẻ sẽ khó nuôi, hay ốm. Vì vậy nhau phải được chôn sâu, chỗ kín, có khi đặt đá lên trên.
Bỏ qua phần tâm linh, việc chôn sâu, chôn xa nguồn nước có ý nghĩa vệ sinh: tránh súc vật đào lên, tránh ô nhiễm giếng nước.
Cắt rốn và vai trò của bà đỡ
Ngày xưa việc đỡ đẻ, cắt rốn do bà đỡ trong làng làm, thường dùng dao nứa, mảnh sành hay kéo hơ lửa. Điều kiện vô trùng thiếu thốn khiến nhiễm trùng rốn, uốn ván sơ sinh là nỗi sợ lớn.
Tục tạ ơn bà đỡ khi bé đầy tháng có ở nhiều nơi, thể hiện lòng biết ơn người đã giúp mẹ tròn con vuông. Ngày nay, việc đỡ đẻ do nhân viên y tế làm trong điều kiện vô trùng; chăm sóc rốn tại nhà cần theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Tục chôn nhau của các dân tộc khác
Không chỉ người Kinh, nhiều dân tộc trên đất nước cũng có tục giữ nhau thai, mỗi nơi một cách: chôn dưới gầm sàn nhà, treo trên cây trong rừng, chôn cạnh bếp. Điểm chung là coi nhau thai gắn với đứa trẻ và với nơi gia đình sinh sống.
Các chi tiết cụ thể của từng dân tộc nên tìm hiểu qua tài liệu dân tộc học hoặc người trong cộng đồng, tránh khái quát sai.
Ý nghĩa văn hóa: gắn người với đất
Tục chôn nhau thể hiện một ý rất đẹp: con người thuộc về mảnh đất nơi mình sinh ra. Từ đó sinh ra những câu ca, câu thơ về quê hương, về nỗi nhớ nhà của người đi xa.
Ngay cả khi tục này không còn phổ biến, cụm từ "nơi chôn nhau cắt rốn" vẫn sống trong tiếng Việt, nhắc mỗi người về cội nguồn.
Ngày nay: nhau thai được xử lý thế nào ở bệnh viện
Khi sinh ở bệnh viện, nhau thai thường được xử lý như chất thải y tế theo quy định, hoặc có nơi cho phép gia đình nhận lại nếu có yêu cầu. Quy định cụ thể khác nhau tùy cơ sở y tế và có thể thay đổi.
Gia đình muốn giữ tục chôn nhau nên hỏi trước bệnh viện (khi khám thai cuối hoặc khi nhập viện) về thủ tục nhận nhau, cách bảo quản và vận chuyển.
Nếu gia đình muốn tự chôn nhau
- Hỏi bệnh viện về thủ tục, giấy tờ, cách đựng nhau an toàn.
- Đựng trong túi, hộp kín, giữ lạnh nếu chưa chôn ngay.
- Chọn chỗ chôn trong đất nhà mình, xa giếng nước, xa nguồn nước sinh hoạt.
- Đào đủ sâu để súc vật không bới lên, lấp chặt.
- Người làm đeo găng, rửa tay kỹ sau đó.
Ở chung cư, nhà không có đất, nhiều gia đình gửi về quê để chôn ở vườn nhà ông bà. Nếu không có điều kiện, việc để bệnh viện xử lý theo quy định cũng hoàn toàn chấp nhận được.
Những cách giữ kỷ niệm khác
Một số gia đình trồng một cây ở vườn quê ngày bé chào đời, coi đó là "cây của con". Cách này giữ được ý nghĩa gắn con với đất mà không cần xử lý nhau thai.
Có nhà giữ dải dây rốn khô làm kỷ niệm. Nếu giữ, cần để khô hẳn, cất trong hộp kín, tránh ẩm mốc.
Đọc tục xưa bằng tâm thế hôm nay
Tục chôn nhau không có lý do y khoa nào buộc phải làm, cũng không có cơ sở cho thấy không làm thì trẻ khó nuôi. Đây là một nếp văn hóa giàu ý nghĩa, ai muốn giữ thì giữ, ai không có điều kiện thì không nên lo lắng.
Điều quan trọng hơn là sức khỏe mẹ và bé: chăm sóc rốn sạch, tiêm phòng đầy đủ, theo dõi dấu hiệu bất thường.
Chăm sóc rốn cho bé tại nhà
Dây rốn thường khô và rụng trong vài tuần đầu. Giữ rốn sạch, khô theo hướng dẫn của nhân viên y tế; không đắp lá, bôi các chất không rõ nguồn gốc lên rốn theo mẹo truyền miệng.
Đưa bé đi khám nếu rốn sưng đỏ lan rộng, chảy mủ, có mùi hôi, chảy máu không cầm, hoặc bé sốt, bỏ bú.
Câu chuyện quê hương cho con
Khi con lớn, kể cho con nghe nơi con chào đời, cây ông bà trồng ngày con sinh ra, ý nghĩa của câu "nơi chôn nhau cắt rốn" là cách giữ tục xưa bằng lời kể.
Gia đình ở xa quê có thể đưa con về thăm, chỉ cho con mảnh vườn, ngôi nhà của ông bà. Sợi dây với quê hương được giữ bằng những chuyến về như vậy.
Chôn nhau và lòng gắn bó với làng
Trong xã hội làng xã xưa, chôn nhau ở đâu thì gần như cả đời người ấy gắn với làng ấy: làm ruộng ở đó, lấy vợ lấy chồng gần đó, chết lại về chôn ở nghĩa địa làng. Vì vậy chữ "quê" mang nghĩa rất cụ thể, là một mảnh đất, một cái ao, một cây đa đầu làng.
Khi người ta đi xa lập nghiệp, ý niệm nơi chôn nhau cắt rốn trở thành nỗi nhớ. Nhiều người dù ở thành phố hàng chục năm, khi có ai hỏi quê ở đâu vẫn trả lời bằng tên làng cũ của cha ông.
Những lời kiêng quanh nhau thai
Ngoài việc chôn kỹ, một số nơi còn kiêng để nhau thai bị chuột bọ, kiến bu; kiêng người lạ chạm vào; kiêng vứt bỏ xuống sông. Các lời kiêng này đều xoay quanh ý giữ gìn cẩn thận cái gắn với đứa trẻ.
Cũng có nơi có những tục ít gặp hơn, ví dụ phơi khô nhau thai để làm thuốc. Việc dùng nhau thai làm thuốc hay thực phẩm cần hỏi ý kiến bác sĩ, vì nguy cơ nhiễm khuẩn nếu không được xử lý đúng cách.
Một kỷ vật cho ngày con chào đời
Nhiều nhà thích giữ một món kỷ vật gắn với ngày sinh của con, như đồng tiền năm sinh hay một vật nhỏ trưng trong tủ kính. Có thể tham khảo tiền xu, tiền cổ làm vật kỷ niệm, cất trong hộp kín, để ngoài tầm với của trẻ nhỏ.