Ở cữ sau sinh theo phong tục Việt: nằm than, kiêng gió, kiêng nước và cách giữ nếp cho hợp với y học hôm nay

Trả lời ngắn: Ở cữ là thời gian khoảng một tháng sau sinh, người mẹ được ở trong nhà, giữ ấm, ăn uống bồi dưỡng và tránh việc nặng. Lõi của tục này rất đúng: cơ thể mẹ cần nghỉ ngơi để hồi phục. Nhưng một số cách làm xưa như nằm than kín phòng, kiêng tắm suốt tháng hay kiêng ăn quá khắt khe có thể gây hại, nên cần điều chỉnh cho hợp với hiểu biết y khoa hôm nay.

Ở cữ là gì, kéo dài bao lâu

Chữ "cữ" chỉ khoảng thời gian kiêng. Ở cữ (còn gọi là nằm cữ, nằm ổ) là quãng mẹ vừa sinh xong ở trong nhà, không ra ngoài, không làm việc nặng. Thời gian thường được nói là một tháng (đầy tháng), có nơi tính bảy ngày cho bé trai, chín ngày cho bé gái là "đầy cữ" đầu tiên, rồi kéo tới ba tháng mười ngày mới thật sự xong.

Các mốc này khác nhau theo vùng và theo nhà. Điểm chung là người xưa coi giai đoạn sau sinh là lúc người mẹ yếu nhất, cần được cả nhà che chở.

Vì sao người xưa đặt ra tục ở cữ

Nhà xưa thường chật, tối, thiếu nước sạch và thiếu thuốc men. Sản phụ mất máu, mệt, dễ nhiễm lạnh, dễ nhiễm trùng. Tục ở cữ ra đời để bảo vệ người mẹ trong điều kiện thiếu thốn ấy: giữ ấm, ăn đủ, không phải ra đồng, không phải gánh nước.

Hiểu gốc gác như vậy sẽ thấy: tinh thần của tục ở cữ là "cho mẹ nghỉ", chứ không phải "bắt mẹ chịu khổ". Mọi điều chỉnh hôm nay nên giữ đúng tinh thần ấy.

Tục nằm than và chuyện giữ ấm

Ngày trước, nhiều vùng cho sản phụ nằm trên giường có đặt lò than bên dưới hoặc bên cạnh, phòng đóng kín cho ấm. Ý là sưởi ấm và "hong khô" người mẹ.

Đây là tục cần bỏ hẳn. Đốt than trong phòng kín sinh khí CO, không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc nặng cho cả mẹ lẫn bé, nhất là ban đêm. Muốn giữ ấm, dùng chăn, quần áo dài, tất, khăn mỏng; trời lạnh thì dùng máy sưởi điện an toàn, đặt xa giường, để phòng có chút thông khí.

Kiêng gió, kiêng quạt và kiêng mở cửa

Lời dặn "kiêng gió" xuất phát từ nỗi sợ sản phụ nhiễm lạnh. Phần đúng là tránh để gió lùa trực tiếp vào người, nhất là khi vừa tắm xong hoặc ra mồ hôi.

Phần nên điều chỉnh là đừng đóng kín phòng suốt ngày trong thời tiết nóng. Phòng bí, nóng, ẩm làm mẹ khó chịu, dễ rôm sảy và khiến bé dễ bị nóng quá mức. Có thể mở hé cửa sổ, dùng quạt quay hướng tường hoặc điều hòa ở nhiệt độ vừa phải, không thổi thẳng vào người.

Kiêng tắm, kiêng gội đầu: nên hiểu thế nào

Nhiều bà, nhiều mẹ dặn kiêng tắm, kiêng gội cả tháng. Ngày trước nước lạnh, nhà không có phòng tắm kín, nên tắm dễ bị nhiễm lạnh là có thật.

Ngày nay, giữ vệ sinh sau sinh lại là việc quan trọng để tránh nhiễm trùng vết khâu, vết mổ và viêm da. Cách dung hòa thường được khuyên: tắm nhanh bằng nước ấm trong phòng kín gió, lau khô ngay, sấy tóc khô, mặc ấm. Với vết mổ, làm theo hướng dẫn của bác sĩ về thời điểm được tắm.

Kiêng ăn trong tháng ở cữ

Thực đơn ở cữ xưa thường xoay quanh thịt kho tiêu, cơm với muối vừng, canh rau ngót, móng giò. Kiêng đồ chua, đồ lạnh, nhiều loại rau "mát", nhiều loại hải sản. Có lý do là sợ mẹ đau bụng, sợ "lạnh bụng", sợ bé đi ngoài qua sữa.

Vấn đề là kiêng quá nhiều khiến mẹ thiếu chất, táo bón, thiếu sữa. Mẹ sau sinh cần đủ đạm, rau xanh, trái cây, nước và chất sắt. Nguyên tắc an toàn: ăn chín, uống sôi, đa dạng; món nào ăn vào bé có biểu hiện khác thường thì ghi lại và hỏi bác sĩ, thay vì kiêng tràn lan từ đầu.

Kiêng đi lại, kiêng làm việc

Lời dặn không làm việc nặng, không bê vác, không giặt giũ nhiều là rất đúng. Cơ thể cần thời gian để tử cung co lại, vết thương lành, xương chậu ổn định.

Tuy vậy, "kiêng đi lại" không có nghĩa là nằm bất động cả tháng. Vận động nhẹ như đi lại trong nhà sớm sau sinh (theo hướng dẫn của nhân viên y tế) giúp giảm nguy cơ tắc mạch, giúp tiêu hóa và tinh thần tốt hơn.

Xông, chườm và những bài thuốc dân gian

Xông lá, chườm muối, chườm ngải cứu, uống nước lá là những cách chăm sóc rất phổ biến. Nhiều cách dễ chịu và vô hại nếu làm đúng.

Cần cẩn thận ở ba chỗ: không chườm quá nóng gây bỏng, nhất là vùng da còn tê sau gây tê; không xông khi cơ thể còn yếu, chóng mặt; không tự uống thuốc lá không rõ nguồn trong thời gian cho con bú. Món nào chưa chắc thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.

Ai chăm mẹ trong tháng ở cữ

Xưa, mẹ đẻ hoặc mẹ chồng thường về chăm sản phụ. Đây là phần đẹp nhất của tục ở cữ: người phụ nữ sau sinh có người đỡ đần, có người chỉ cách tắm cho bé, cách cho con bú.

Ngày nay nhiều gia đình nhỏ sống xa ông bà. Người chồng, người thân, hoặc người giúp việc có thể thay vai này. Điều quan trọng là người mẹ không phải ôm hết việc một mình trong những tuần đầu.

Tinh thần người mẹ sau sinh

Tục ở cữ xưa ít nói tới tinh thần, nhưng nỗi buồn sau sinh là có thật. Nhiều mẹ khóc vô cớ, mất ngủ, lo âu trong những ngày đầu; phần lớn sẽ qua sau ít tuần.

Nếu nỗi buồn kéo dài, mẹ thấy chán nản, không muốn chăm con, có ý nghĩ làm hại bản thân, thì đó là dấu hiệu cần gặp bác sĩ ngay. Gia đình đừng gạt đi bằng câu "ở cữ ai chẳng thế".

Những điều nên giữ, nên điều chỉnh, nên bỏ

Khi nào phải đi khám ngay

Dù đang trong tháng ở cữ, có những dấu hiệu không được chờ: sốt, ra máu nhiều hoặc máu có mùi hôi, đau bụng tăng dần, vết mổ sưng đỏ chảy dịch, đau đầu dữ dội, khó thở, bắp chân sưng đau một bên. Với bé: bú kém, sốt, vàng da lan nhanh, li bì.

Kiêng ra ngoài là để tránh mệt, không phải để tránh bệnh viện. Gặp những dấu hiệu trên, đi khám là cách giữ đúng tinh thần ở cữ nhất.

Giữ nếp ở cữ cho gia đình hôm nay

Có thể giữ những nét đẹp: người thân về chăm, bữa ăn nóng, căn phòng ấm áp, khách đến thăm có chừng mực. Đồng thời bỏ những thứ có thể gây hại. Như vậy vừa giữ được tình cảm của ông bà, vừa an toàn cho mẹ và bé.

Nhiều nhà thích đặt một món nhỏ mang ý bình an trong phòng mẹ con. Nếu muốn, có thể tham khảo vòng tay đá cho mẹ làm món quà kỷ niệm sau sinh; với bé thì tránh vòng hạt nhỏ đeo người vì nguy cơ hóc và thắt.

Câu hỏi thường gặp