Đặt tên cho con theo nếp Việt: tên húy, tên tục, kiêng trùng tên ông bà và chuyện tên xấu dễ nuôi
Trả lời ngắn: Người Việt đặt tên con theo nhiều nếp: kiêng trùng tên ông bà, cha mẹ và người bề trên trong họ (tên húy), gọi ở nhà bằng tên tục để "dễ nuôi", chọn tên đệm theo dòng họ hoặc theo giới tính. Hiểu các nếp này giúp cha mẹ chọn được cái tên vừa đẹp, vừa tránh làm người lớn phật lòng.
Tên trong văn hóa Việt quan trọng thế nào
Với người Việt, cái tên không chỉ để gọi. Nó gửi gắm mong ước của cha mẹ, đánh dấu chỗ đứng của đứa trẻ trong dòng họ, và theo đứa trẻ suốt đời trên giấy tờ. Vì vậy chuyện đặt tên thường được cả nhà quan tâm, nhất là với con đầu lòng, cháu đích tôn.
Mỗi gia đình có một mức coi trọng khác nhau. Có nhà để cha mẹ tự quyết, có nhà nhờ ông bà hoặc người có chữ nghĩa trong họ đặt tên.
Tên húy và tục kiêng trùng tên người trên
Tên húy là tên của người bề trên (ông bà, cha mẹ, tổ tiên) mà con cháu kiêng gọi thẳng, kiêng đặt trùng. Nếp này bắt nguồn từ lòng kính trọng: gọi thẳng tên ông bà bị coi là vô lễ.
Vì vậy trước khi đặt tên con, nhiều nhà hỏi kỹ tên ông bà, cụ kỵ hai bên để tránh trùng. Có nhà tránh cả chữ đồng âm. Trong gia phả cũ, tên húy còn được ghi riêng để con cháu biết mà kiêng.
Vì sao ngày nay vẫn nên hỏi tên húy
Dù nhiều gia đình trẻ không quá câu nệ, việc hỏi tên húy vẫn là một cách tôn trọng người lớn. Một cái tên trùng tên ông nội có thể khiến ông bà khó gọi cháu, hoặc khiến họ hàng bàn tán.
Ở chiều ngược lại, có nhà lại cố ý đặt tên con gợi nhớ ông bà đã khuất (dùng một chữ, một ý gần). Đây là lựa chọn riêng của từng gia đình, nên bàn với người lớn trước.
Tên tục và quan niệm "tên xấu dễ nuôi"
Ngày xưa trẻ con hay ốm, tỷ lệ tử vong cao. Người ta tin rằng đặt tên xấu (Cu, Tí, Đen, Cún, Bờm...) để "ma quỷ không để ý", đứa trẻ sẽ dễ nuôi. Tên tục dùng để gọi ở nhà, tên chính (tên chữ) dùng cho giấy tờ.
Ngày nay quan niệm này ít ai tin thật, nhưng tên ở nhà vẫn rất phổ biến vì gần gũi, dễ thương. Nên chọn tên ở nhà không mang nghĩa chê bai nặng nề, để khi con lớn không thấy ngại.
Tên đệm theo dòng họ và theo giới tính
Nhiều dòng họ dùng chung một chữ đệm cho cùng một đời (ví dụ cả đời con đều có chữ đệm giống nhau), giúp nhìn tên là biết thứ bậc. Có họ quy định chữ đệm theo bài thơ hoặc câu đối lưu trong gia phả.
Tục quen thuộc khác là tên đệm "Văn" cho con trai, "Thị" cho con gái. Ngày nay nhiều gia đình không dùng hai chữ này nữa mà chọn tên đệm mang nghĩa đẹp. Đây là thay đổi tự nhiên, không có gì sai.
Tên theo thứ bậc anh em
Có nhà đặt tên anh em theo một bộ chữ, một chủ đề (Phúc, Lộc, Thọ; Xuân, Hạ, Thu, Đông; tên các loài hoa). Cách này tạo sự gắn kết giữa anh chị em, cũng dễ nhận ra là người một nhà.
Khi chọn cách này, nên nghĩ trước cho cả những đứa con sau. Nếu đặt "Phúc, Lộc" cho hai anh em đầu mà sau có thêm em thứ ba, cha mẹ sẽ phải tính tiếp cho trọn bộ.
Đặt tên theo ngũ hành, tuổi và mệnh: hiểu tới đâu
Nhiều cha mẹ muốn tên con "hợp mệnh", chọn chữ theo ngũ hành bổ trợ cho năm sinh. Đây là lựa chọn thuộc niềm tin, có người coi trọng, có người không.
Nếu muốn theo cách này, nên coi nó là một tiêu chí phụ. Tiêu chí chính vẫn là nghĩa đẹp, âm đọc dễ, không gây hiểu nhầm, không thành biệt danh trêu chọc. Một cái tên "hợp mệnh" mà khó đọc, dễ bị trêu thì con là người chịu thiệt.
Những tên nên cân nhắc
- Tên trùng tên húy người trên trong họ hai bên.
- Tên khi ghép với họ tạo ra cách đọc lái thô tục hoặc dễ bị trêu.
- Tên quá dài, khó viết, dễ sai trên giấy tờ.
- Tên dùng chữ hiếm, ký tự đặc biệt mà hệ thống hộ tịch có thể không ghi được.
- Tên trùng với nhân vật xấu nổi tiếng, dễ gây liên tưởng không hay.
Tên và quy định hộ tịch
Việc đặt tên còn phải theo quy định pháp luật về hộ tịch và quốc tịch: tên phải bằng tiếng Việt hoặc ngôn ngữ của dân tộc theo quy định, có giới hạn về độ dài và ký tự trong một số trường hợp. Quy định này có thể thay đổi theo thời gian.
Khi chọn một cái tên lạ, dài hoặc có yếu tố nước ngoài, cha mẹ nên hỏi trước ở cơ quan hộ tịch nơi đăng ký khai sinh để tránh phải sửa sau này.
Ai đặt tên cho con: cha mẹ hay ông bà
Trong nhiều gia đình, quyền đặt tên cháu đích tôn hay cháu đầu thuộc về ông nội. Ngày nay phần lớn cha mẹ tự đặt nhưng vẫn hỏi ý ông bà.
Một cách dung hòa hay được dùng: cha mẹ chọn ra hai ba cái tên mình thích, xin ông bà chọn một; hoặc ông bà đặt tên ở nhà, cha mẹ đặt tên khai sinh. Ai cũng thấy mình được góp phần.
Khấn báo tên con với gia tiên
Nhiều nhà, sau khi chọn tên, thắp hương báo với gia tiên tên của thành viên mới, thường làm vào dịp đầy tháng hoặc ngay khi đăng ký khai sinh. Lời khấn nôm đơn giản: báo tên cha mẹ, tên bé, ngày sinh, xin tổ tiên phù hộ.
Đây là phần phong tục mang ý nghĩa gắn kết, không có quy định cứng. Gia đình có thể làm theo nếp nhà mình.
Những tình huống khó xử thường gặp
Tình huống hay gặp: vợ chồng thích một tên nhưng trùng chữ với tên người trong họ hàng xa; hai bên nội ngoại mỗi bên muốn một tên; tên đã đăng ký rồi mới biết trùng tên húy.
Cách xử lý: hỏi rõ mức độ người lớn để tâm, nếu là họ xa có thể giải thích và xin phép; nếu đã đăng ký thì có thể dùng tên ở nhà khác để gọi trong họ. Thủ tục thay đổi tên khai sinh có điều kiện theo pháp luật, cần hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Gợi ý trình tự chọn tên
- Hỏi tên húy ông bà, cụ kỵ hai bên.
- Thống nhất tên đệm (theo họ, theo ý cha mẹ).
- Lập danh sách tên có nghĩa đẹp, đọc to với họ để nghe âm.
- Thử viết tên đầy đủ, đọc lái, tưởng tượng bạn bè gọi.
- Hỏi ý người lớn, chọn tên cuối cùng, chọn thêm tên ở nhà.
Tên con và tên thánh, pháp danh
Với gia đình theo đạo, bé có thể có thêm tên thánh khi rửa tội, hoặc pháp danh khi quy y lúc lớn. Đây là tên dùng trong sinh hoạt tôn giáo, không thay tên khai sinh.
Khi đặt tên khai sinh, cha mẹ theo đạo vẫn thường hỏi tên húy trong họ như các gia đình khác. Hai lớp tên này không mâu thuẫn, chỉ là mỗi tên dùng ở một nơi.
Một món quà mừng tên mới
Có gia đình thích tặng con một cuốn sách hay món đồ nhỏ ghi dấu cái tên, để sau này con lớn hiểu ý cha mẹ khi đặt tên. Nếu muốn tìm hiểu thêm về chữ nghĩa, tên và ngũ hành, có thể xem các đầu sách phong thủy và văn hóa để tham khảo, rồi tự chọn theo cảm nhận của cả nhà.