Lễ đầy tháng trong phong tục Việt: ra mắt họ hàng, báo tên cho con và những tục đi kèm
Trả lời ngắn: Lễ đầy tháng đánh dấu mẹ con đã qua tháng đầu an toàn. Ngoài phần cúng tạ Bà Mụ, đây là dịp em bé ra mắt ông bà, họ hàng, hàng xóm, nhiều nhà chọn ngày này để báo tên chính thức của con. Lễ nên tổ chức gọn, ít khách, giờ ngắn, vì mẹ và bé vẫn còn yếu.
Đầy tháng: mốc qua cữ của mẹ và con
Với người xưa, tháng đầu sau sinh là quãng nhiều rủi ro nhất cho cả mẹ lẫn bé. Qua được một tháng là một niềm vui lớn, đáng để làm lễ tạ ơn và báo tin cho cả nhà, cả xóm.
Vì vậy lễ đầy tháng mang hai lớp nghĩa: lớp tâm linh là tạ ơn các đấng phù hộ (Bà Mụ, Đức Ông, gia tiên), lớp xã hội là chính thức đón em bé vào gia đình và cộng đồng.
Tính ngày đầy tháng thế nào
Phần lớn gia đình tính theo âm lịch, đủ một tháng kể từ ngày sinh. Một số nơi giữ lệ "trai sớm gái muộn": bé trai làm sớm hơn một hai ngày, bé gái làm muộn hơn một hai ngày. Lệ này mỗi vùng mỗi khác, không phải luật chung.
Ngày nay nhiều nhà linh hoạt dời lễ sang cuối tuần gần nhất để họ hàng tiện đến. Phần cúng có thể làm đúng ngày trong gia đình, phần mời khách dời sang hôm thuận tiện.
Ra mắt họ hàng: ý nghĩa của buổi gặp đầu tiên
Trong tháng ở cữ, nhiều nhà hạn chế khách tới thăm để mẹ con nghỉ ngơi. Lễ đầy tháng vì thế là lần đầu nhiều người thân được nhìn thấy em bé.
Ông bà nội ngoại thường bế cháu ra chào họ hàng, người lớn nói lời chúc, có khi trao quà. Buổi gặp này gắn em bé vào mạng lưới họ hàng, cũng là lúc hai bên nội ngoại cùng chung vui.
Báo tên cho con trong lễ đầy tháng
Tên khai sinh thường đã được đăng ký trước đó theo thời hạn của pháp luật về hộ tịch, nhưng nhiều nhà vẫn chọn lễ đầy tháng để "báo tên" với họ hàng và khấn báo tên con trước bàn thờ gia tiên.
Tục này có ý nghĩa nhắc con cháu nhớ tên em bé, nhớ thứ bậc trong dòng họ. Quy định cụ thể về thời hạn và thủ tục khai sinh có thể thay đổi, nên kiểm tra ở cơ quan hộ tịch địa phương thay vì đợi tới đầy tháng mới làm.
Tục cắt tóc máu
Một số nơi cắt tóc máu (tóc từ trong bụng mẹ) cho bé vào dịp đầy tháng hoặc thôi nôi, có nơi giữ lại lọn tóc đầu tiên làm kỷ niệm. Quan niệm xưa cho rằng cắt tóc máu giúp tóc mọc dày hơn, điều này không có cơ sở chắc chắn.
Nếu muốn cắt, nên dùng kéo đầu tròn hoặc tông đơ dành cho trẻ nhỏ, làm khi bé đang ngủ hoặc thoải mái, tránh làm xước da đầu. Không bắt buộc phải cắt; nhiều nhà chỉ tỉa gọn phần tóc dài.
Quà mừng đầy tháng theo phong tục
Quà mừng đầy tháng xưa thường là vòng bạc, khóa bạc, áo quần, phong bao. Vòng bạc, khóa bạc mang ý giữ bình an cho bé.
Cần lưu ý an toàn: trẻ sơ sinh không nên đeo vòng cổ, dây có hạt nhỏ vì nguy cơ hóc và thắt cổ. Món trang sức có thể cất làm kỷ niệm hoặc chỉ đeo khi có người lớn trông. Phong bao, đồ dùng thiết thực như khăn, tã, sách cho cha mẹ thường được đón nhận hơn.
Lời chúc trong lễ đầy tháng
Lời chúc đầy tháng thường xoay quanh "hay ăn chóng lớn", "mạnh khỏe, ngoan ngoãn", "mẹ tròn con vuông". Lời chúc không cần dài, quan trọng là chân thành.
Có vài lời nên tránh: so sánh bé với con nhà khác, bình phẩm cân nặng, màu da, nói đùa những câu dễ làm cha mẹ lo. Ở nhiều vùng, người già còn kiêng khen bé "đẹp quá, bụ bẫm quá" ngay trước mặt, sợ "phải vía"; có thể khen nhẹ nhàng hoặc chúc thay vì khen.
Tổ chức gọn để mẹ con không mệt
Mẹ mới qua một tháng, sức chưa hồi hẳn; bé chưa quen tiếng ồn, đông người. Một buổi lễ quá đông khách, kéo dài, khói hương nhiều dễ làm bé quấy khóc, mẹ mệt.
- Mời khách theo vòng gần: ông bà, cô dì chú bác, vài người thân thiết.
- Giới hạn thời gian bế bé ra chào, rồi cho bé về phòng yên tĩnh.
- Hạn chế khói hương gần bé, đặt bé xa nơi thắp hương.
- Nhờ người thân lo bếp núc, để mẹ chỉ việc ngồi tiếp khách nhẹ nhàng.
- Nhắc khách rửa tay trước khi bế bé, người đang ốm thì hẹn dịp khác.
Đầy tháng ở thành phố và ở quê
Ở quê, lễ đầy tháng có khi thành dịp cả xóm đến chung vui, có mâm cỗ đãi khách. Ở thành phố, nhiều nhà chỉ làm lễ cúng trong gia đình rồi đặt một bữa ăn nhỏ hoặc tổ chức ở nhà hàng.
Không có cách nào là chuẩn duy nhất. Gia đình nên chọn quy mô vừa với sức khỏe mẹ con, điều kiện tài chính và mong muốn của hai bên nội ngoại.
Khi hai bên nội ngoại có nếp khác nhau
Bên nội có thể làm đúng ngày, bên ngoại muốn làm theo lệ trai sớm gái muộn; bên này cúng mặn, bên kia cúng chay. Những khác biệt nhỏ này rất thường gặp.
Cách êm là bàn trước với người lớn hai bên, thống nhất phần cúng theo nếp nhà nội (nơi bé sinh sống) hoặc theo nơi tổ chức lễ, phần còn lại thì linh hoạt. Đừng để chuyện lễ nghi làm hai bên phật lòng trong niềm vui chung.
Ghi lại kỷ niệm đầy tháng
Nhiều gia đình chụp ảnh bé đầy tháng, ghi lại cân nặng, chiều cao, giữ lọn tóc đầu, in dấu tay dấu chân. Đây là cách giữ kỷ niệm rất hay, sau này con lớn xem lại sẽ thấy được yêu thương thế nào.
Khi chụp ảnh, tránh tạo dáng nguy hiểm cho bé, không dùng đèn flash sát mặt, không đặt bé lên chỗ cao không có người giữ.
Sau đầy tháng là gì
Sau đầy tháng, nhiều nơi coi như mẹ đã "ra cữ", được đi lại nhiều hơn. Mốc tiếp theo trong phong tục là thôi nôi khi bé tròn một tuổi.
Dù đã qua đầy tháng, lịch tiêm chủng và khám sức khỏe cho bé vẫn cần theo dõi đều. Phong tục là để mừng, việc chăm sóc vẫn phải theo hướng dẫn y tế.
Phần cúng và phần đãi khách nên tách ra sao
Nhiều nhà rối vì gộp cả phần cúng lẫn phần đãi khách vào cùng một buổi sáng, vừa bày lễ vừa đón khách, mẹ thì phải bế bé ra vào liên tục. Cách gọn hơn là làm phần cúng sớm trong gia đình, chỉ có ông bà, cha mẹ và bé, xong rồi mới mở cửa đón khách.
Phần cúng có thể ngắn, chỉ cần thắp hương, khấn báo và tạ ơn. Phần đãi khách thì lo cho chu đáo bữa ăn, chỗ ngồi, và một góc yên tĩnh để mẹ cho con bú khi cần. Tách như vậy, cả người làm lễ lẫn người dự đều thong thả hơn.
Những câu hỏi họ hàng hay đặt ra
Trong buổi ra mắt, họ hàng thường hỏi bé giống ai, bé tên gì, nặng bao nhiêu, mẹ sinh thường hay sinh mổ, có đủ sữa không. Có câu hỏi rất tự nhiên, có câu khiến người mẹ khó trả lời.
Cha mẹ có thể chuẩn bị sẵn vài câu đáp gọn, vui vẻ. Với câu hỏi riêng tư, chỉ cần cười và đổi sang chuyện khác. Ông bà trong nhà cũng có thể đỡ lời giúp con dâu, con gái, giữ cho không khí buổi đầy tháng nhẹ nhàng.
Món quà kỷ niệm đầy tháng
Nếu muốn tặng một món giữ lâu dài, nhiều người chọn đồ bạc, đồ trang sức nhỏ cất cho bé khi lớn. Có thể tham khảo trang sức phong thủy làm quà kỷ niệm; với trẻ nhỏ nên cất giữ, chỉ cho đeo khi lớn hơn và luôn có người trông.