Thôi nôi trong văn hóa Á Đông: tục thử nghề của người Việt, trảo chu của người Hoa và doljabi của người Hàn
Trả lời ngắn: Thôi nôi là lễ mừng bé tròn một tuổi, đánh dấu bé "thôi nằm nôi". Người Việt có tục cho bé chọn đồ vật để "thử nghề", người Hoa gọi là trảo chu (bắt đồ đầy năm), người Hàn có doljabi trong lễ dol. Tinh thần chung là mừng đứa trẻ vượt qua năm đầu và gửi gắm mong ước, không phải để định đoạt tương lai của con.
Thôi nôi là gì
Chữ "thôi nôi" nghĩa là thôi nằm nôi. Khi tròn một tuổi, em bé đã biết ngồi, biết bò, có khi chập chững đi, không còn cần nằm nôi suốt ngày như trước. Mốc này được coi là một chặng lớn, đáng mừng không kém đầy tháng.
Ở nhiều vùng, lễ thôi nôi còn quan trọng hơn sinh nhật các năm sau, vì đây là lần đầu bé tròn tuổi. Người lớn thường làm lễ tạ ơn, mời họ hàng, và bày trò thử nghề cho bé.
Tục thử nghề của người Việt
Trong lễ thôi nôi, gia đình bày một mâm hoặc tấm chiếu có nhiều đồ vật nhỏ tượng trưng cho các nghề: quyển sách, cây bút, ống nghe đồ chơi, cái thước, cái kéo đồ chơi, đồng tiền, bàn tính, cái muỗng... Bé được đặt trước mâm, tự bò tới chọn món đầu tiên mình cầm.
Người lớn đoán vui về tương lai theo món bé chọn: cầm sách thì học giỏi, cầm tiền thì giỏi buôn bán, cầm ống nghe thì làm thầy thuốc. Không ai coi đó là lời tiên tri thật; đây là trò chơi tạo không khí vui cho buổi lễ.
Trảo chu của người Hoa
Người Hoa có tục trảo chu, nghĩa là "bắt đồ khi tròn năm". Tục này được nhắc trong nhiều ghi chép cổ của Trung Hoa, cho thấy đã có từ rất lâu. Đồ vật bày ra thường gồm bút, mực, sách, con dấu, tiền, đồ chơi binh khí, đồ thêu thùa.
Nhiều sách văn học cổ kể chuyện nhân vật bắt đồ khi tròn năm để dự báo tính cách. Cũng như ở Việt Nam, ý nghĩa thật là chúc phúc và tạo không khí, mỗi gia đình hiểu theo cách của mình.
Doljabi trong lễ dol của người Hàn
Lễ dol (mừng tròn một tuổi) là một trong những dịp quan trọng nhất của trẻ em Hàn Quốc. Bé mặc trang phục truyền thống, ngồi trước bàn bày bánh gạo, trái cây. Phần doljabi là cho bé chọn đồ vật: sợi chỉ (sống thọ), tiền (giàu có), bút hoặc sách (học giỏi), cung tên (võ nghệ)...
Ngày nay doljabi ở Hàn Quốc thêm nhiều đồ hiện đại như micro, ống nghe, chuột máy tính. Điều này cho thấy tục xưa vẫn sống được nhờ biết đổi theo thời.
Giống và khác giữa các nước
| Việt Nam | Trung Hoa | Hàn Quốc | |
|---|---|---|---|
| Tên gọi | Thôi nôi, thử nghề | Trảo chu | Doljabi trong lễ dol |
| Thời điểm | Tròn một tuổi (âm lịch là phổ biến) | Tròn một tuổi | Tròn một tuổi |
| Đồ vật quen thuộc | Sách, bút, tiền, đồ chơi nghề | Bút, mực, sách, ấn, tiền | Chỉ, tiền, bút, sách, cung |
| Ý nghĩa | Chúc phúc, đoán vui | Chúc phúc, đoán tính cách | Chúc phúc, sống thọ, thành đạt |
Bảng chỉ mang tính khái quát; trong từng nước, mỗi vùng, mỗi gia đình còn có cách làm riêng.
Tinh thần chung: mừng con qua năm đầu
Dù tên gọi khác nhau, các tục này cùng xuất phát từ niềm vui đứa trẻ vượt qua năm đầu đời, quãng thời gian từng rất mong manh khi y học chưa phát triển. Trò chọn đồ là cách người lớn gửi mong ước vào tương lai của con.
Hiểu như vậy sẽ thấy: món bé chọn chỉ là ngẫu nhiên, phụ thuộc màu sắc, vị trí, món nào gần tay. Đừng để kết quả trò chơi thành áp lực "con phải theo nghề ấy".
Chọn đồ vật thử nghề an toàn
Trẻ một tuổi hay cho mọi thứ vào miệng. Đồ vật bày ra cần đủ to để không nuốt được, không có cạnh sắc, không có pin cúc áo, nam châm nhỏ, không có dây dài.
- Thay kéo, dao thật bằng đồ chơi nhựa mềm.
- Thay đồng xu nhỏ bằng tờ tiền giấy hoặc mô hình tiền lớn.
- Không dùng bút có nắp nhỏ dễ tháo.
- Kiểm tra mọi món trước khi đặt bé vào.
- Luôn có người lớn ngồi sát bên trong lúc bé chọn.
Đồ vật hôm nay khác xưa thế nào
Nhiều gia đình bổ sung đồ vật mang nghề hiện đại: bàn phím đồ chơi, máy ảnh đồ chơi, quả bóng, cây đàn nhỏ, ống nghe. Cách này làm trò chơi gần với đời sống hơn và khiến khách thấy thú vị.
Có gia đình chọn không phân nghề "sang hèn", bày đủ thứ từ cái xẻng làm vườn tới cây cọ vẽ, với ý nghề nào cũng đáng quý. Đây là cách hiểu rất đẹp về tục thử nghề.
Khi bé không chọn hoặc khóc
Có bé ngơ ngác, bò đi chỗ khác hoặc khóc vì đông người. Đây là chuyện rất thường. Người lớn không nên ép bé cầm món này món kia, cũng không nên coi là "điềm".
Có thể để bé làm quen một lúc, đặt mâm đồ ở chỗ yên tĩnh hơn, hoặc bỏ qua phần thử nghề. Lễ thôi nôi vẫn trọn vẹn với lời chúc và sự sum họp.
Lời đoán vui nên nói thế nào
Khi bé chọn được món, người lớn thường nói lời đoán vui. Nên giữ lời đoán ở mức tích cực, nhẹ nhàng: "con thích sách, sau này ham học", "con cầm bóng, chắc khỏe mạnh".
Tránh lời đoán làm cha mẹ lo hoặc so sánh với anh chị: "cầm tiền thì tham", "chọn đồ chơi thì lười". Trò chơi vui là để mọi người cùng cười, không phải để gắn nhãn cho đứa trẻ.
Thôi nôi ở người Việt xa quê
Nhiều gia đình Việt ở nước ngoài vẫn giữ tục thử nghề trong tiệc sinh nhật một tuổi, có khi kết hợp với tiệc theo kiểu nước sở tại. Đây là cách giữ sợi dây văn hóa cho con.
Ở những nơi có nhiều cộng đồng châu Á, trẻ có thể dự cả lễ dol của bạn Hàn, tiệc tròn năm của bạn Hoa. Hiểu các tục gần gũi này giúp trẻ lớn lên cởi mở với văn hóa khác.
Sau thôi nôi: những mốc tiếp theo
Sau thôi nôi, phong tục Việt ít có lễ lớn cho trẻ nhỏ tới khi đi học. Một số nơi còn giữ lễ cúng mụ hằng năm hoặc tới mười hai tuổi thì thôi.
Mốc thôi nôi cũng là lúc nên xem lại lịch tiêm chủng, khám sức khỏe định kỳ và chuẩn bị cho giai đoạn bé biết đi: chặn cầu thang, che ổ điện, cất đồ dễ vỡ.
Thôi nôi theo âm lịch hay dương lịch
Phần lớn gia đình Việt làm thôi nôi theo ngày sinh âm lịch, giống cách tính đầy tháng. Một số nhà ở thành phố làm theo dương lịch cho trùng ngày sinh nhật trên giấy tờ, tiện mời bạn bè.
Không có cách nào sai. Nếu ông bà muốn giữ âm lịch, có thể làm phần cúng đúng ngày âm, còn tiệc mừng với bạn bè thì làm vào ngày dương hoặc cuối tuần gần nhất.
Quà thôi nôi gắn với tục thử nghề
Một ý quà hay là tặng chính món đồ trong mâm thử nghề: cuốn sách tranh, cây bút màu, quả bóng. Món quà vừa dùng được, vừa nhắc lại kỷ niệm ngày thôi nôi.
Nếu muốn tặng món mang ý chúc phúc lâu dài, có thể tham khảo tượng kỳ lân, rồng phượng làm vật trang trí cho phòng; nên chọn món nặng, đế chắc, đặt chỗ cao ngoài tầm với của bé.