Cúng giao thừa trong nhà và ngoài trời: vì sao có hai mâm, chuẩn bị thế nào cho gọn
Trả lời ngắn: Lễ giao thừa thường gồm hai phần: mâm ngoài trời để tiễn vị thần cai quản năm cũ, đón vị thần năm mới theo tín ngưỡng Hành khiển, và mâm trong nhà mời gia tiên. Lễ vật không cố định, phổ biến là hương, hoa, nến, trầu cau, hoa quả, xôi hoặc gà luộc. Giờ cúng quanh thời khắc chuyển năm. Nhà chật có thể đặt mâm ngoài trời ở ban công hoặc trước cửa, miễn trang nghiêm và an toàn.
Giao thừa nghĩa là gì
Hai chữ giao thừa có nghĩa là cũ giao lại, mới tiếp nhận. Người xưa quan niệm mỗi năm có một vị Hành khiển cai quản việc nhân gian, cùng một vị phán quan giúp việc. Thời khắc chuyển năm là lúc hai vị năm cũ và năm mới bàn giao, nên gia đình bày lễ ngoài trời để tiễn và đón.
Đây là tín ngưỡng dân gian, có gốc từ những quan niệm chung của văn hóa Á Đông, được người Việt giữ theo cách riêng. Nhiều nhà không biết tên các vị Hành khiển vẫn bày lễ với ý chung là tạ ơn năm cũ, cầu một năm mới bình an. Hiểu như vậy là đủ để làm lễ tử tế.
Vì sao cúng ngoài trời trước
Theo cách nói dân gian, các vị thần đi qua không vào trong nhà, nên lễ đón phải đặt ở ngoài sân hoặc trước cửa. Thứ tự hay gặp là cúng ngoài trời trước, sau đó vào cúng gia tiên, thổ công trong nhà. Một số gia đình làm ngược lại hoặc làm cùng lúc vì đông người, điều này tùy nếp từng nhà.
Ở nhiều vùng nông thôn, mâm ngoài trời đặt trên một cái bàn nhỏ giữa sân, hướng ra ngõ. Ở thành phố, ban công, sân thượng hay khoảng trước cửa nhà là chỗ thay thế phổ biến.
Lễ vật mâm ngoài trời
Mâm ngoài trời thường gọn hơn mâm trong nhà. Các món hay có:
- Hương, nến hoặc đèn, một lọ hoa tươi
- Trầu cau, rượu, nước sạch
- Đĩa hoa quả
- Xôi và gà luộc, hoặc mâm chay nếu gia đình ăn chay
- Bánh chưng hoặc bánh tét
- Mũ áo giấy, vàng mã nếu gia đình có thói quen dùng
Không có danh sách nào là bắt buộc tuyệt đối. Gà luộc ở miền Bắc hay đặt nguyên con, miệng ngậm bông hoa hồng; miền Nam nhiều nhà cúng heo quay hoặc chỉ cúng trái cây, bánh mứt. Lễ vật sạch, tươm tất và đặt ngay ngắn là phần quan trọng nhất.
Mâm trong nhà dâng gia tiên
Mâm cúng gia tiên đêm giao thừa thường là mâm cỗ mặn theo nếp vùng miền, đặt trên ban thờ hoặc bàn trước ban thờ. Có nhà cúng mâm cỗ đầy đủ, có nhà để mâm cỗ chính vào trưa mùng một, đêm giao thừa chỉ dâng hương hoa, bánh trái và một bát cơm.
Điều nhiều người lớn tuổi coi trọng là thắp hương đúng lúc chuyển năm, mời ông bà về đón Tết với con cháu. Một nén hương thơm, ban thờ sạch, mâm lễ vừa đủ là đã trọn lòng.
Giờ cúng giao thừa
Giao thừa rơi vào giờ Tý, tức khoảng từ 23 giờ đêm cuối năm tới 1 giờ sáng mùng một. Phần lớn gia đình bắt đầu bày lễ từ khoảng 23 giờ và thắp hương khi đồng hồ điểm 0 giờ. Có trường phái tính mốc chuyển ngày từ 23 giờ, có trường phái tính từ 0 giờ; người ta thường chọn đúng 0 giờ cho dễ thống nhất trong nhà.
Không cần căng thẳng chuyện đúng từng phút. Gia đình có người già mệt hoặc trẻ nhỏ buồn ngủ có thể cúng sớm hơn một chút, miễn là trong khoảng giờ Tý.
Văn khấn đọc thế nào
Văn khấn giao thừa có bản dài trong các sách văn khấn, gồm phần xưng danh, kính mời các vị thần, nêu địa chỉ và tên gia chủ, rồi lời cầu xin. Nhiều người đọc bản in sẵn, nhưng khấn nôm bằng lời của mình cũng được chấp nhận rộng rãi, quan trọng là rõ ràng, thành tâm.
Lời khấn ngắn gợi ý: kính mời các vị thần linh và gia tiên về chứng giám, con là [tên], ở [địa chỉ], thành tâm sắm lễ đón năm mới, xin cho gia đình bình an, mạnh khỏe, làm ăn ngay thẳng, con cháu học hành chăm ngoan.
Khấn xong, chờ hương cháy được khoảng hai phần ba thì vái tạ, xin phép hạ lễ. Lễ ngoài trời hạ trước, lễ trong nhà có thể để tới sáng mùng một.
Ai đứng ra làm lễ
Theo nếp cũ, người đứng lễ giao thừa là chủ gia đình, thường là người cha hoặc người con trai trưởng. Ngày nay nhiều nhà linh hoạt hơn: người mẹ, người con gái hay bất kỳ ai trong nhà thuộc lời khấn và có mặt đều có thể đứng ra thắp hương. Điều được coi trọng là người đó đại diện cho cả gia đình, nói đủ tên những người trong nhà khi cầu chúc.
Những người còn lại đứng phía sau, giữ im lặng trong lúc khấn. Trẻ con có thể được cho thắp một nén hương sau người lớn để biết cái nếp, nhưng nên có người lớn cầm tay hướng dẫn để tránh bỏng.
Sau lễ: lộc đầu năm và việc nên làm
Thắp hương xong, nhiều gia đình mở cửa đón năm mới, chúc nhau những lời đầu tiên, uống chén trà, ăn miếng bánh. Có nơi đi hái lộc ở đình chùa, mang về một cành nhỏ cắm ở bàn thờ hoặc trước cửa. Việc hái lộc nên nhẹ tay, chỉ ngắt một nhánh nhỏ, không bẻ cành lớn làm hại cây chung.
Lễ vật ngoài trời sau khi hạ có thể mang vào nhà dùng như lộc. Xôi, gà nên cất tủ lạnh nếu không ăn ngay, tránh để qua đêm ở ngoài trong lúc trời ấm.
Làm gọn khi ở chung cư
Căn hộ không có sân là chuyện rất thường. Có ba cách hay dùng: đặt mâm nhỏ ở ban công hướng ra ngoài, đặt mâm trước cửa căn hộ nếu tòa nhà cho phép, hoặc gộp phần ngoài trời vào mâm trong nhà và khấn rõ hai phần. Cả ba cách đều được nhiều gia đình làm, không có gì phải áy náy.
Ở hành lang chung, nên hỏi ban quản lý trước. Nhiều tòa nhà cấm đốt vàng mã và để lửa ngoài hành lang vì đó là lối thoát nạn. Tôn trọng quy định chung cũng là một phần của nếp sống đầu năm.
An toàn lửa đêm giao thừa
Đêm giao thừa là lúc nhiều nguồn lửa cùng lúc: hương, nến, đèn dầu, bếp nấu, có nhà còn đốt vàng mã. Vài nguyên tắc giúp đón năm mới không phải chạy đi tìm bình chữa cháy:
- Nến đặt trong cốc thủy tinh hoặc đế kim loại, xa rèm, xa giấy, xa cây cảnh khô
- Không cắm hương rồi đi ngủ hay ra khỏi nhà
- Vàng mã đốt trong chậu kim loại, ngoài trời, có nước bên cạnh, chờ tàn nguội hẳn
- Trẻ nhỏ không đứng sát mâm lửa, quần áo rộng tay dễ bén lửa
- Không dùng pháo nổ, pháo tự chế; pháo hoa chỉ dùng loại được phép và theo hướng dẫn
Bày trí lễ cho đẹp mà không phô trương
Một mâm lễ đẹp nằm ở sự ngay ngắn: hoa tươi đặt phía sau, đĩa quả cân đối, nến hai bên, hương ở giữa. Nhiều gia đình đặt thêm một món trang trí nhỏ mang ý may mắn trên bàn thờ hoặc bàn khách dịp đầu năm; nếu muốn tham khảo có thể xem các món vật phẩm may mắn ngày Tết, chọn món hợp thẩm mỹ nhà mình.
Điều nên tránh là chạy theo những lời bảo "thiếu món này thì năm mới không suôn sẻ". Lễ giao thừa cốt ở lòng thành và một gia đình đông đủ, chứ không ở chỗ mâm đầy đến đâu.