Tục xông đất đầu năm: chọn người thế nào và ứng xử ra sao khi khách đến bất ngờ
Trả lời ngắn: Xông đất, còn gọi là đạp đất hay mở hàng, là tục coi người đầu tiên bước vào nhà sau thời khắc giao thừa sẽ ảnh hưởng tới vận khí cả năm của gia đình. Nhiều nhà mời trước một người vui tính, làm ăn đứng đắn, hợp tuổi gia chủ, hoặc chủ nhà tự xông đất. Đây là niềm tin dân gian, nên giữ ở mức một lời chúc tốt đẹp, không biến thành nỗi lo khiến khách ngại đến nhà.
Xông đất từ đâu mà có
Người Việt nông nghiệp coi buổi đầu của mọi việc là điềm báo cho cả quá trình. Gieo hạt gặp mưa thuận thì mừng, mở cửa hàng gặp khách mua thì vui. Ngày đầu năm cũng vậy: người bước vào nhà đầu tiên giống như cái mở đầu của năm, vui vẻ thì cả nhà vui lây.
Từ đó thành tục mời người xông đất, nhất là ở các gia đình buôn bán. Không có văn bản cổ nào quy định chặt, mỗi vùng mỗi nhà có cách hiểu riêng, nhưng ý chung là mong năm mới khởi đầu bằng niềm vui.
Tiêu chí chọn người theo dân gian
Những điều người ta hay để ý khi chọn người xông đất:
- Tính tình vui vẻ, cởi mở, nói năng hòa nhã
- Sống đứng đắn, gia đình êm ấm
- Làm ăn ngay thẳng, có cơ nghiệp ổn định
- Tuổi hợp với tuổi gia chủ theo tam hợp, lục hợp, không xung khắc
- Không đang có tang, không đang ốm nặng, theo quan niệm kiêng cũ
Cách xem hợp tuổi thường dựa trên can chi: ví dụ ba tuổi Thân, Tý, Thìn là tam hợp; Tý hợp Sửu là lục hợp; Tý xung Ngọ là lục xung. Mỗi sách diễn giải chi tiết khác nhau, nên đừng coi bảng hợp tuổi là luật cứng.
Tự xông đất cho nhà mình
Nhiều gia đình chọn cách đơn giản nhất: trước giao thừa, chủ nhà ra khỏi nhà, đi một vòng hoặc ghé đền chùa gần nhà, sau giao thừa quay về và là người đầu tiên bước vào. Cách này vừa giữ nếp vừa không phải nhờ ai, lại tránh được chuyện khách đến bất ngờ rồi cảm thấy mình có lỗi.
Khi tự xông đất, có nhà cầm theo một cành lộc hái ở chùa hoặc một túi muối, gói gạo, mang ý mang lộc về nhà. Đây là cách làm dễ thương, chẳng tốn kém gì.
Người được mời xông đất nên làm gì
Người được mời thường đến vào sáng mùng một, không ở lâu, khoảng mười lăm tới ba mươi phút. Mang theo một món quà nhỏ như hộp bánh, mứt hoặc giỏ quả, mừng tuổi trẻ con trong nhà và nói lời chúc ngắn gọn, cụ thể.
Nên tránh những chủ đề nặng nề, không than chuyện làm ăn thua lỗ, không cãi nhau chuyện thời sự. Ra về nhẹ nhàng để gia chủ còn đón các khách khác và lo việc nhà.
Khi khách đến bất ngờ
Thực tế, nhiều người không biết nhà nào đã chọn người xông đất. Hàng xóm sang chúc Tết sớm, bạn bè ghé qua, hoặc người giao hàng phải vào nhà. Gia chủ tinh tế sẽ không để khách cảm thấy mình đến sai lúc, vì một lời chúc thật lòng luôn đáng quý hơn bất cứ quy tắc nào.
Ở phía khách, nếu không thân thiết lắm, có thể đợi tới trưa mùng một hoặc mùng hai mới tới. Một tin nhắn hỏi trước "nhà mình đã có người xông đất chưa" cũng là cách lịch sự, nhiều người lớn tuổi rất quý sự để ý này.
Mở hàng đầu năm của người buôn bán
Với người buôn bán, khách mua đầu tiên trong năm cũng được coi như người xông đất cho cửa hàng. Nhiều chủ quán bán giá mềm, tặng thêm món nhỏ cho khách mở hàng, mong buổi đầu suôn sẻ. Khách mua mở hàng cũng hay chọn mua dứt khoát, không mặc cả kỳ kèo.
Đừng vì sợ "xấu vía" mà gắt với khách mua ít hoặc trả hàng. Một cửa hàng bị kể là khó chịu ngày đầu năm còn mất nhiều khách hơn bất kỳ điềm xấu nào.
Kiêng kỵ đi kèm và nên giữ tới đâu
Quanh tục xông đất có nhiều kiêng kỵ: kiêng người có tang xông đất, kiêng cãi vã, kiêng làm vỡ đồ, kiêng cho lửa, cho nước ngày mùng một. Phần lớn bắt nguồn từ mong muốn giữ không khí vui vẻ đầu năm.
Có thể giữ những điều giúp gia đình hòa thuận, còn những điều làm người khác tổn thương thì nên bỏ. Ví dụ người đang có tang tự hiểu và tránh đi chúc Tết sớm là sự tế nhị, nhưng gia chủ không nên tỏ thái độ xua đuổi nếu họ lỡ ghé qua.
Xông đất ở mỗi miền một chút khác
Ở miền Bắc, tục xông đất được giữ khá kỹ, nhiều gia đình còn xem tuổi và hẹn người từ trước Tết vài tuần. Ở miền Nam, tục này gắn nhiều với việc mở hàng buôn bán, khách quen ghé đầu năm mua vài món lấy hên. Miền Trung có nơi gọi là đạp đất, ý nghĩa tương tự.
Trong cùng một miền, mỗi nhà lại giữ một kiểu. Có nhà chỉ cần người xông đất là con cháu trong họ cho thân tình, có nhà không để ý chuyện này. Khi về làm dâu, làm rể, cách nhanh nhất là hỏi người lớn trong nhà rồi theo, thay vì áp cách của nhà mình sang.
Trẻ em và tục xông đất
Nhiều gia đình thích để trẻ nhỏ xông đất vì trẻ con hồn nhiên, vui vẻ, mang không khí tươi mới vào nhà. Đây là một lựa chọn nhẹ nhàng, không phải lo chuyện hợp tuổi quá kỹ.
Nếu nhờ con nhà hàng xóm, nên báo trước với bố mẹ cháu, chuẩn bị phong bao mừng tuổi, ít bánh kẹo, và để cháu về sớm. Trẻ không nên bị bắt đi xông đất nhiều nhà liền trong buổi sáng chỉ vì người lớn tin cháu "mát tay", vì ngày Tết trẻ cũng cần được nghỉ ngơi với gia đình mình.
Lời chúc khi xông đất
Lời chúc nên ngắn, cụ thể và hợp với gia chủ. Với ông bà, chúc sức khỏe, vui với con cháu; với người buôn bán, chúc buôn may bán đắt, khách đến đều; với gia đình trẻ, chúc con cái ngoan, công việc thuận. Tránh những lời chúc giàu sang quá mức nghe khách sáo.
Một lời chúc gọi đúng tên từng người trong nhà luôn ấm hơn câu chúc chung chung. Đó cũng là cái người ta nhớ nhất về người xông đất năm ấy.
Quà xông đất nên chọn gì
Quà xông đất nên nhỏ, đẹp, có ý chúc phúc: bánh mứt, trà, giỏ quả, một chai rượu ngon, hay phong bao lì xì cho trẻ. Một số người chọn món trang trí nhỏ mang ý may mắn để gia chủ đặt trên bàn khách suốt năm; nếu muốn tham khảo có thể xem các món quà may mắn đầu năm.
Quà không nên quá đắt khiến gia chủ phải lo đáp lễ. Cái được nhớ lâu là cách người xông đất vui vẻ, đúng giờ và biết ra về đúng lúc.
Một cách nhìn tỉnh táo
Tục xông đất có giá trị ở chỗ nó khiến gia đình bắt đầu năm mới bằng sự chuẩn bị chu đáo và một lời chúc tốt. Còn việc cả năm làm ăn thế nào phụ thuộc vào sức khỏe, cách làm việc và chút may rủi, không phải vào một người bước qua cửa.
Giữ tục như một nét đẹp văn hóa, không phải nỗi lo. Khi hiểu như vậy, cả chủ nhà lẫn khách đều thoải mái hơn, và đó mới là cái "may" đầu năm thực sự.