Dọn nhà, tảo mộ và tất niên cuối năm: thứ tự việc, ý nghĩa và cách làm cho đỡ mệt
Trả lời ngắn: Cuối tháng Chạp, gia đình thường dọn nhà để đón năm mới sạch sẽ, lau dọn bàn thờ và bát hương (bao sái) trước hăm ba hoặc sau lễ ông Công ông Táo, đi tảo mộ mời tổ tiên về ăn Tết, rồi cúng tất niên chiều cuối năm. Thứ tự này phổ biến nhưng không cứng; điều quan trọng là xong trước giao thừa và chia việc đều cho các thành viên để không ai quá mệt.
Vì sao phải dọn nhà trước Tết
Người Việt quan niệm năm mới cần một khởi đầu sạch sẽ. Dọn nhà cuối năm là cách cất đi những thứ cũ, hỏng, không dùng tới, để năm mới không gian thoáng hơn. Ngoài ý nghĩa tinh thần, đây cũng là lần tổng vệ sinh lớn nhất trong năm, giúp phát hiện chỗ thấm dột, ổ điện hỏng, đồ cần sửa.
Nhiều nhà kiêng quét nhà, đổ rác ba ngày Tết vì sợ "quét lộc đi". Vì thế việc dọn càng phải xong trước, để những ngày Tết chỉ cần giữ gọn gàng.
Lập danh sách dọn theo phòng
Dọn cả nhà một lúc dễ quá sức. Chia theo phòng và theo tuần sẽ nhẹ hơn:
- Đầu tháng Chạp: dọn tủ quần áo, kho, gác xép; bỏ hoặc cho đi đồ không dùng
- Giữa tháng: lau cửa kính, giặt rèm, chăn màn
- Hăm ba: lau bàn thờ, bao sái bát hương
- Hăm sáu tới hăm tám: dọn bếp, tủ lạnh, nhà vệ sinh, sân vườn
- Hăm chín: kiểm tra lần cuối, cắm hoa, bày mâm quả
Mỗi người trong nhà nhận một phần, trẻ con cũng có việc vừa sức như xếp sách, lau bàn học.
Bao sái bàn thờ và bát hương
Bao sái là lau dọn bàn thờ, rút bớt chân hương trong bát hương cho gọn trước Tết. Nhiều nhà làm vào ngày hăm ba sau khi tiễn Táo quân, có nhà làm sớm hơn. Trước khi làm thường thắp nén hương xin phép.
Khi rút chân hương, nên để lại số chân hương lẻ như ba hoặc năm theo nếp nhiều nhà, phần còn lại gom đốt hoặc thả xuống dòng nước theo phong tục địa phương. Bát hương không nên tùy tiện xoay chuyển hay thay mới nếu chưa hỏi người lớn trong họ. Khi lau đồ đồng, dùng khăn mềm, tránh chất tẩy mạnh làm hỏng lớp mạ.
An toàn khi dọn dẹp
Dọn nhà cuối năm là lúc hay xảy ra tai nạn nhỏ. Vài điều cần nhớ:
- Dùng thang chắc chắn, có người giữ chân thang khi lau quạt trần, đèn trần
- Ngắt điện trước khi lau đèn, ổ cắm, quạt
- Không trộn hai loại chất tẩy rửa, nhất là chất có clo với chất có axit, vì sinh khí độc
- Mở cửa thông gió khi dùng hóa chất
- Người già không leo trèo, để con cháu làm phần trên cao
Một Tết vui bắt đầu từ một lần dọn nhà không ai bị ngã hay bỏng.
Tảo mộ cuối năm: ý nghĩa
Tảo mộ là đi thăm, dọn dẹp phần mộ ông bà tổ tiên: nhổ cỏ, đắp đất, sơn sửa, thắp hương. Ở nhiều vùng miền Bắc, tảo mộ cuối năm kèm lời mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Miền Nam cũng có tục thăm mộ cuối năm, có nơi gọi là "chạp mả".
Tục này còn có tên tảo mộ tiết Thanh minh vào tháng Ba âm lịch. Cuối năm và Thanh minh là hai dịp chính, mỗi gia đình giữ một hoặc cả hai tùy nếp họ.
Đi tảo mộ cần chuẩn bị gì
Đồ dùng tảo mộ thường gồm: dao phát hoặc kéo cắt cỏ, chổi, xô nước, khăn lau, hương, hoa, nến, ít hoa quả. Nếu sơn sửa thì mang thêm sơn, cọ. Đi thành nhóm, mặc quần áo dài, đi giày để tránh côn trùng, gai cỏ.
Nghĩa trang ngày cuối năm đông người, nhiều nơi có quy định về đốt vàng mã. Đốt ở đúng chỗ quy định, không đốt gần cỏ khô, chờ lửa tắt hẳn mới về. Thăm mộ cũng là dịp kể cho con cháu nghe về ông bà, đó là phần quý nhất của tục này.
Cúng tất niên: mời tổ tiên về ăn Tết
Lễ tất niên làm chiều ngày cuối năm, tháng Chạp đủ là ngày ba mươi, thiếu là hăm chín. Mâm cúng tất niên thường là mâm cỗ mặn theo vùng miền: miền Bắc có gà, giò, bánh chưng, canh măng, nem; miền Nam có thịt kho trứng, canh khổ qua, dưa giá, bánh tét; miền Trung có thịt heo ngâm mắm, tré, các món bánh.
Sau lễ, gia đình quây quần ăn bữa cơm tất niên. Đây là bữa cơm khép lại một năm, nhiều nhà mời cả họ hàng gần, hàng xóm thân sang dùng chung.
Đồ cũ: bỏ, cho hay giữ
Dọn nhà cuối năm là dịp tốt để phân loại đồ cũ. Một quy tắc đơn giản: thứ gì cả năm không dùng tới và không có giá trị kỷ niệm thì cho đi hoặc bỏ. Quần áo còn tốt có thể gửi điểm quyên góp, sách cũ tặng thư viện trường, đồ điện tử hỏng mang tới chỗ thu gom riêng để không gây ô nhiễm.
Với đồ thờ cũ như bát hương, tượng, đồ đồng, không nên vứt chung với rác sinh hoạt. Hỏi người lớn trong nhà hoặc nhà chùa gần nhà về cách gửi lại cho trang nghiêm, theo phong tục địa phương.
Tháng Chạp còn là tháng trả nợ, khép sổ
Người xưa có câu "tháng Chạp là tháng trả nợ", ý nói cuối năm nên thanh toán những khoản còn nợ, trả lại đồ mượn, khép sổ sách gia đình. Không ai muốn mang nợ sang năm mới.
Ngày nay, đây là lúc tốt để xem lại chi tiêu cả năm, trả các khoản thẻ tín dụng, đặt ngân sách Tết vừa phải. Một cái Tết không vay mượn để mua sắm là cái Tết nhẹ lòng nhất.
Tất niên ở công ty, cơ quan
Ngoài tất niên gia đình, nhiều cơ quan, công ty tổ chức tiệc tất niên để tổng kết năm. Đây là dịp cảm ơn đồng nghiệp, đối tác. Tiệc tất niên nên giữ vui vẻ, vừa phải, không ép uống rượu bia.
Người tổ chức nên lo phương án đưa người về an toàn: thuê xe, nhắc nhau không lái xe sau khi uống. Một năm làm việc chăm chỉ không nên kết thúc bằng tai nạn trên đường về.
Chia việc để không ai kiệt sức
Cuối năm thường dồn việc lên vai người phụ nữ trong nhà: dọn dẹp, sắm Tết, nấu cỗ. Chia việc rõ ràng cho chồng, con cái, các thành viên khác giúp Tết nhẹ nhàng hơn cho tất cả. Đàn ông lo phần nặng như khiêng đồ, sơn sửa, tảo mộ; trẻ con lo việc nhẹ; cùng nhau nấu cỗ.
Nhiều gia đình giờ chọn đặt một vài món làm sẵn thay vì tự làm tất cả. Bữa tất niên vẫn trọn ý nghĩa nếu cả nhà có mặt và không ai mệt rã rời.
Đón năm mới với một ngôi nhà gọn gàng
Dọn xong, nhiều nhà cắm thêm cành đào, chậu quất, bày đĩa mứt, treo câu đối đỏ. Không cần mua nhiều đồ trang trí, vài điểm nhấn là đủ cho không khí Tết. Nếu muốn một món bày đầu năm có ý may mắn, có thể xem các món vật phẩm may mắn, chọn món nhỏ gọn hợp với không gian nhà mình.
Ngôi nhà sạch sẽ, bàn thờ thơm hương, cả nhà đông đủ chiều ba mươi, đó là cái Tết mà người Việt ở đâu cũng mong.