Mâm ngũ quả ba miền: mỗi miền chọn quả gì, ý nghĩa ra sao và bày thế nào cho đẹp

Trả lời ngắn: Mâm ngũ quả là đĩa quả bày trên bàn thờ ngày Tết, thường năm loại quả với ý cầu đủ đầy. Miền Bắc hay có nải chuối xanh, bưởi, phật thủ, quất, hồng; miền Nam chuộng mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung theo cách đọc "cầu vừa đủ xài sung"; miền Trung bày gọn, theo mùa và thổ sản. Con số năm mang ý ngũ hành nhưng nhiều nhà bày nhiều hơn năm loại, không ai coi đó là sai.

Ý nghĩa của chữ ngũ

Số năm gắn với quan niệm ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tượng trưng cho sự đủ đầy và hài hòa. Cũng có cách hiểu ngũ quả tương ứng với ngũ phúc: phú, quý, thọ, khang, ninh. Dù hiểu theo cách nào, mâm quả ngày Tết là lời cầu một năm sung túc dâng lên tổ tiên.

Trên thực tế, nhiều gia đình bày bảy, chín loại quả, hoặc bày một quả bưởi lớn cùng vài thứ khác cho đẹp. Không có quy định cứng về đúng năm loại. Điều được coi trọng là quả tươi, sạch, bày ngay ngắn.

Mâm ngũ quả miền Bắc

Mâm ngũ quả miền Bắc thường dựng theo hình tháp: nải chuối xanh ở dưới như bàn tay đỡ lấy các quả khác, ở giữa là quả bưởi hoặc phật thủ, xung quanh xen quất, hồng, quýt, lê, táo.

• Chuối xanh: che chở, bao bọc
• Bưởi: đầy đặn, sung túc
• Phật thủ: hình bàn tay Phật, cầu che chở
• Quất, quýt: mong cát lợi
• Hồng: màu đỏ may mắn

Nải chuối xanh giữ được lâu qua mấy ngày Tết, là lý do thực tế khiến nó thành món nền của mâm quả miền Bắc.

Mâm ngũ quả miền Nam

Người miền Nam thích lối chơi chữ, nên mâm ngũ quả hay gồm mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài và sung, đọc lên là "cầu vừa đủ xài sung". Thêm thanh long, dưa hấu đỏ ruột cũng rất thường gặp.

Một số quả được nhiều nhà kiêng bày theo lối đọc chệch nghĩa: chuối vì nghe giống "chúi", cam vì nghe giống "cam chịu", lê vì giống "lê lết". Đây là chuyện chơi chữ, nhà nào thích quả đó vẫn có thể bày.

Mâm ngũ quả miền Trung

Miền Trung khí hậu khắc nghiệt, thổ sản không phong phú bằng hai miền kia, nên mâm quả thường đơn giản, có gì cúng nấy: thanh long, chuối, bưởi, cam, dưa hấu, mãng cầu. Tinh thần quen thuộc là lòng thành quý hơn sự cầu kỳ.

Nhiều gia đình miền Trung hiện nay bày mâm pha trộn theo cả hai lối Bắc Nam, tùy thói quen của người nội trợ và quả có ở chợ địa phương mùa Tết.

Bảng so sánh nhanh

Bảng chỉ là nét phổ biến. Gia đình gốc Bắc sống ở miền Nam vẫn giữ mâm quả miền Bắc là chuyện rất thường.

Cách bày cho đẹp và chắc

Một mâm quả đẹp cần cái đĩa hoặc mâm đủ rộng, đáy vững. Thứ tự bày gợi ý:

1. Đặt nải chuối hoặc quả to nhất làm nền, cong lên ôm lấy đĩa
2. Đặt quả lớn như bưởi, dừa, mãng cầu ở giữa làm điểm cao nhất
3. Xếp quả vừa xung quanh xen màu để tránh một mảng một màu
4. Cài quả nhỏ như quất, sung, ớt vào khe hở
5. Có thể cài vài cành lá xanh cho tươi

Dùng que tre nhỏ cố định các quả nặng giúp mâm không đổ khi lau dọn bàn thờ.

Giữ quả tươi qua mấy ngày Tết

Chọn quả vừa tới, chưa chín hẳn, để còn chín dần trong những ngày Tết. Rửa nhẹ và lau thật khô trước khi bày, vì quả ướt dễ úng. Tránh đặt mâm quả sát hương nến, vừa dễ cháy vừa làm quả héo nhanh.

Kiểm mâm quả mỗi ngày, quả nào chớm hỏng thì thay ngay, tránh lây sang quả bên cạnh và có mùi trên bàn thờ.

Chọn quả ở chợ Tết thế nào

Chợ cuối năm bày quả rất đẹp, nhưng đẹp chưa chắc đã tươi lâu. Bưởi nên chọn quả nặng tay, vỏ căng, núm còn xanh; nải chuối chọn quả đều, xanh cứng, cuống không thâm; phật thủ chọn quả ngón tay xòe đều, vỏ thơm; dừa chọn quả lắc còn nước, không nứt chân.

Quả được đánh bóng quá mức, có lớp sáp bóng loáng hay màu sắc rực bất thường thì nên hỏi người bán nguồn gốc. Quả cúng rồi cũng thành quả ăn, nên an toàn thực phẩm quan trọng không kém vẻ đẹp.

Mua quả từ người quen, chợ quen giúp đỡ lo bị bán quả kém chất lượng ngày cận Tết. Nếu bận, có thể đặt trước mâm quả bày sẵn, nhưng nhớ kiểm lại từng quả khi nhận.

Mâm ngũ quả cho nhà nhỏ, bàn thờ hẹp

Không phải nhà nào cũng có bàn thờ rộng. Với ban thờ treo hoặc kệ thờ nhỏ, có thể dùng đĩa nhỏ hơn, chọn ba bốn loại quả nhỏ gọn như quất, quýt, táo, sung xếp chụm lại. Ý nghĩa đủ đầy nằm ở sự tươm tất, không ở kích cỡ.

Một cách khác là bày mâm quả lớn ở bàn khách hoặc bàn trước ban thờ, còn trên ban thờ chỉ đặt một đĩa nhỏ. Nhiều gia đình ở căn hộ chọn cách này cho thoáng và an toàn với nến hương.

Câu chuyện chơi chữ trong mâm quả

Lối chơi chữ của mâm ngũ quả miền Nam là một nét văn hóa thú vị. Ngoài "cầu vừa đủ xài sung", có nhà thêm thơm (dứa) để mong "thơm tho", thêm quả lựu mong con cháu đông đúc, thêm trái thanh long với ý rồng mây. Mỗi nhà sáng tạo thêm một chút theo mong ước riêng.

Những lối chơi chữ này không có trong sách cổ nào, nó lớn lên cùng cuộc sống người dân Nam Bộ. Hiểu nó như một trò vui đầu năm, ta sẽ bớt căng thẳng chuyện quả nào đúng, quả nào sai.

Sau Tết xử lý mâm quả thế nào

Sau lễ hóa vàng, mâm quả được hạ xuống. Nhiều nhà chia quả cho con cháu như lộc của tổ tiên. Quả đã để lâu trên bàn thờ có hương khói nên rửa kỹ, kiểm tra kỹ trước khi ăn, quả dập hỏng thì bỏ, đừng vì tiếc của mà ăn đồ đã hỏng.

Quả còn tốt nhưng nhà không ăn hết có thể làm sinh tố, mứt hoặc biếu hàng xóm. Đó cũng là cách chia lộc đầu năm rất đúng tinh thần Tết.

Riêng quả bưởi và phật thủ để lâu thường teo vỏ nhưng ruột vẫn dùng được; vỏ bưởi có thể phơi khô để nấu nước gội đầu thơm, một cách tận dụng mà nhiều bà nội trợ miền Bắc vẫn làm. Dừa cúng nên bổ trong vài ngày sau Tết, để lâu nước dừa dễ chua.

Mâm quả và bàn thờ ngày Tết

Mâm ngũ quả đặt chính giữa hoặc lệch một bên bàn thờ tùy cách bày của từng nhà, thường đối xứng với lọ hoa theo lối "đông bình tây quả": lọ hoa phía đông, mâm quả phía tây. Đây là cách bày truyền thống ở miền Bắc, không phải nơi nào cũng theo.

Bàn thờ ngày Tết còn có thể có đôi nến, đĩa bánh chưng, bánh tét và vài món trang trí. Nếu muốn chọn đôi đèn, đĩa thờ hay đồ bày đầu năm, có thể tham khảo gian vật phẩm may mắn, ưu tiên món chắc chắn, dễ lau chùi.

Câu hỏi thường gặp