Một đám giỗ trọn vẹn: lễ tiên thường, ngày chính giỗ và trình tự từ sáng tới chiều
Trả lời ngắn: Một đám giỗ truyền thống gồm hai phần: lễ tiên thường (cáo giỗ) vào chiều hôm trước để mời người mất và gia tiên về dự, và ngày chính giỗ với lễ cúng chính rồi mâm cỗ sum họp con cháu, họ hàng. Ngày giỗ tính theo ngày mất âm lịch. Ngày nay nhiều nhà gộp hai lễ làm một hoặc dời sang ngày nghỉ gần nhất cho con cháu về đông đủ.
Giỗ là gì và vì sao người Việt coi trọng
Giỗ (kỵ nhật) là ngày tưởng nhớ người đã mất, tính theo ngày mất âm lịch. Với người Việt, giỗ không chỉ là cúng mà còn là dịp họ hàng gặp nhau, con cháu ở xa trở về, người già kể chuyện xưa cho người trẻ nghe. Câu "sống tết, chết giỗ" nói lên điều đó: khi còn sống thì chúc Tết, khi mất thì nhớ ngày giỗ.
Giỗ năm đầu (tiểu tường) và năm thứ hai (đại tường) còn mang không khí tang; từ năm thứ ba trở đi gọi là giỗ thường (cát kỵ), không khí đầm ấm, vui vẻ hơn.
Lễ tiên thường: mời người mất về dự giỗ
Tiên thường làm chiều hoặc tối hôm trước ngày giỗ. Con cháu thắp hương, dâng mâm cơm đơn giản hoặc chỉ hương, hoa, quả, khấn mời người mất và tổ tiên về dự giỗ ngày mai. Nhiều nơi ra mộ thắp hương, dọn cỏ trong ngày tiên thường.
Lễ tiên thường cũng là lúc gia đình kiểm lại việc chuẩn bị: đã mời đủ khách chưa, đồ cỗ đã mua chưa, bàn thờ đã lau dọn chưa.
Chuẩn bị trước ngày giỗ một tuần
- Thống nhất ngày làm giỗ, nhất là khi ngày chính rơi vào ngày làm việc.
- Mời khách: họ hàng gần, có thể thêm bạn bè thân của người mất.
- Lên thực đơn, đếm số mâm, chia việc đi chợ, nấu nướng.
- Lau dọn bàn thờ, thay nước, thay hoa, bao sái nếu cần.
- Chuẩn bị bát đĩa, bàn ghế, nhất là khi khách đông.
Một bảng phân việc dán trong bếp hoặc gửi vào nhóm gia đình trên điện thoại giúp mọi việc trôi chảy, tránh cảnh một người làm hết.
Trình tự ngày chính giỗ
- Sáng sớm: nấu cỗ, bày hoa quả, thắp đèn.
- Khoảng trước trưa: bày mâm cỗ lên bàn thờ, người chủ giỗ thắp hương khấn.
- Con cháu lần lượt thắp hương, vái lạy theo thứ bậc: người lớn trước, trẻ sau.
- Chờ tuần hương (khoảng nửa nén đến một nén hương), xin hạ lễ.
- Hạ cỗ, mời khách và cả nhà cùng dùng bữa.
- Chiều: dọn dẹp, có nhà đốt vàng mã ở nơi an toàn.
Giờ cúng không bắt buộc đúng giờ nào; quan trọng là con cháu có mặt và mâm cỗ tươm tất.
Lời khấn ngày giỗ
Người chủ giỗ khấn theo khuôn chung: xưng tên tuổi, địa chỉ; nêu hôm nay là ngày giỗ của ai (cha, mẹ, ông, bà…), mất ngày nào; mời người mất cùng gia tiên về hưởng lễ; mong phù hộ con cháu bình an. Văn khấn chi tiết có trong các sách văn khấn phổ thông.
Không thuộc văn khấn thì khấn nôm, nói chậm, rõ, bằng lời của mình. Nhiều cụ cao tuổi nói lòng thành quan trọng hơn câu chữ.
Thứ tự thắp hương của con cháu
Người chủ giỗ thắp trước, sau đó đến các bậc anh chị em của người mất, rồi con, dâu, rể, cháu chắt. Mỗi người hoặc mỗi gia đình nhỏ thắp một lượt, tránh nhét quá nhiều hương vào bát hương gây cháy.
Trẻ nhỏ có thể được người lớn bế lên vái, không nên cho trẻ tự cầm hương đang cháy. Có nhà gom hương thành từng bó, mỗi gia đình nhỏ một bó để gọn.
Không khí của đám giỗ thường
Từ năm thứ ba trở đi, đám giỗ là dịp vui họp mặt. Người lớn kể chuyện về người mất, những kỷ niệm đẹp; trẻ con được nghe về ông bà mình. Đó là cách nếp nhà được truyền lại tự nhiên nhất.
Có thể chuẩn bị một tập ảnh cũ, bày cạnh bàn thờ cho con cháu xem. Những câu chuyện như vậy giúp người trẻ hiểu vì sao cả nhà vẫn giữ ngày giỗ.
Dời ngày giỗ có được không
Nhiều gia đình đi làm, đi học xa, ngày chính giỗ rơi vào ngày thường khó về đủ. Nếp phổ biến là có thể làm sớm hơn vài ngày, vào ngày nghỉ gần nhất, nhưng thường không làm muộn sau ngày chính. Vào đúng ngày giỗ, người ở nhà vẫn thắp hương báo.
Đây là phong tục, mỗi nhà một cách; quan trọng là cả nhà thống nhất.
Khách đến dự giỗ: đón và tiễn
Khách đến dự giỗ thường mang hương, hoa, quả hoặc phong bì nhỏ. Gia chủ đón, mời khách thắp hương trên bàn thờ, rồi mời vào mâm. Khi tiễn khách, nhiều nhà gửi chút lộc lễ như bánh, xôi.
Với khách ở xa, gia chủ nên hỏi trước có về được không để tính mâm, tránh thừa thức ăn.
Giữ an toàn trong ngày giỗ
Bếp đông người, dầu mỡ, dao kéo, nồi nước sôi là nguy cơ cho trẻ nhỏ. Nên có người trông trẻ riêng. Hương đèn trên bàn thờ cần người để mắt, không để nến cháy sát hoa, rèm.
Rượu bia sau cỗ: ai uống thì không lái xe. Gia chủ có thể chuẩn bị chỗ nghỉ hoặc gọi xe cho khách ở xa.
Giỗ ở nhà chung cư, nhà thuê
Không gian nhỏ thì mâm cỗ gọn, mời ít khách, chia hai đợt nếu cần. Hương nên dùng loại ít khói, mở cửa thông gió. Vàng mã nhiều chung cư cấm đốt; có thể bỏ hoặc mang về quê đốt ở nơi cho phép.
Giữ trật tự, không làm ồn muộn để không phiền hàng xóm.
Hạ lễ và chia lộc
Sau khi hạ lễ, đồ cúng được mang xuống bày mâm. Hoa quả có thể chia cho con cháu mang về làm lộc. Đồ ăn chín nên dùng trong ngày, không để qua đêm ở nhiệt độ phòng.
Tàn hương, hoa héo được dọn sạch sẽ, bàn thờ lau lại gọn gàng sau ngày giỗ.
Ghi lại ngày giỗ của cả họ
Một cuốn sổ hoặc bảng ghi ngày giỗ của các cụ trong họ, theo âm lịch và đổi sang dương lịch hằng năm, giúp con cháu không quên. Nhiều gia đình nhờ con cháu trẻ đặt nhắc lịch trên điện thoại cho cả nhóm.
Giỗ ông bà, cụ kỵ: mấy đời thì thôi giỗ riêng
Theo nếp cũ, gia đình thường giỗ riêng tới bốn đời: cha mẹ (khảo tỷ), ông bà (tổ khảo, tổ tỷ), cụ (tằng tổ), kỵ (cao tổ). Đời xa hơn thường được gộp vào giỗ họ hoặc ngày giỗ tổ chung của dòng họ, không làm giỗ riêng ở từng nhà nữa. Cách đếm và mốc thôi giỗ riêng mỗi nơi có khác.
Với giỗ ông bà, cụ kỵ, không khí thường nhẹ nhàng hơn, có khi chỉ là mâm cơm của gia đình nhỏ. Điều quan trọng là con cháu biết các cụ là ai, quê ở đâu, đời mình cách các cụ mấy bậc. Một cây phả hệ đơn giản treo cạnh bàn thờ giúp trẻ con hình dung được điều này.
Giỗ vào năm nhuận và tháng thiếu
Âm lịch có tháng đủ 30 ngày và tháng thiếu 29 ngày. Nếu người mất vào ngày 30 mà năm nay tháng đó chỉ có 29 ngày, nhiều nhà làm giỗ vào ngày 29. Năm có tháng nhuận, giỗ vẫn làm theo tháng chính; người mất vào tháng nhuận thì phần lớn làm giỗ vào tháng chính tương ứng.
Đây là những chỗ các nhà hay hỏi nhau. Cách làm phổ biến là vậy, nhưng nếu họ có nếp riêng thì theo nếp họ.
Sửa soạn bàn thờ cho ngày giỗ
Trước ngày giỗ, nhiều nhà thay hoa, lau đồ thờ, thay đèn mới. Nếu muốn sắm thêm đôi lục bình, mâm bồng hay vật phẩm đặt cạnh ban thờ, có thể tham khảo gian tượng và đồ thờ, chọn món vừa kích thước bàn thờ, không cần nhiều.