Hội làng Bắc Bộ: phần lễ và phần hội, từ rước kiệu, tế thần tới trò vui ở sân đình
Trả lời ngắn: Hội làng là lễ hội của cộng đồng một làng, thường gắn với ngày sinh, ngày hóa hoặc ngày được phong của vị Thành hoàng. Hội gồm hai phần: phần lễ (rước kiệu, tế thần ở đình) và phần hội (trò chơi, văn nghệ, ăn uống). Ở Bắc Bộ, hội làng dày nhất vào mùa xuân, sau Tết. Đi hội nên tôn trọng phần lễ, giữ trật tự và an toàn khi đông người.
Hội làng sinh ra từ đâu
Làng Việt truyền thống là một cộng đồng khá khép kín, có đình làng, có vị thần bảo hộ là Thành hoàng. Hội làng là dịp cả làng cùng tế lễ vị thần ấy, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, dân làng bình an.
Ngày hội thường gắn với một mốc trong cuộc đời vị thần: ngày sinh, ngày hóa (mất), ngày thắng trận hay ngày được vua phong. Vì vậy mỗi làng có ngày hội riêng, không làng nào giống làng nào.
Mùa xuân là mùa hội đậm nhất ở Bắc Bộ, vì sau Tết nông dân rảnh việc. Cũng có làng mở hội vào mùa thu, sau vụ gặt.
Phần lễ: trọng tâm thiêng của ngày hội
Phần lễ gồm các nghi thức tế thần tại đình, rước kiệu, rước nước, rước sắc phong. Người chủ tế thường là bậc cao niên có uy tín, được dân làng bầu chọn, ăn mặc áo thụng, khăn xếp.
Nghi thức tế có trình tự nghiêm ngặt: dâng hương, dâng rượu, đọc chúc văn, lễ lạy theo nhịp trống chiêng. Không khí trang nghiêm, người xem đứng ngoài giữ yên lặng.
Lễ rước là đoàn người khiêng kiệu, cờ, lọng, chiêng trống đi từ đình ra miếu, ra bến sông hay quanh làng. Đây là phần đẹp mắt nhất, cũng là lúc đông người nhất.
Phần hội: niềm vui chung của cả làng
Sau phần lễ là phần hội với các trò vui: đấu vật, kéo co, đánh đu, cờ người, chọi gà, thi nấu cơm, bắt vịt dưới ao. Mỗi làng có trò đặc trưng riêng, có trò gắn với tích của vị thần.
Phần hội còn có hát chèo, hát quan họ, múa rối nước ở những làng có truyền thống. Đây là sân chơi để trai gái gặp gỡ, để người già kể chuyện, để trẻ con háo hức.
Ẩm thực ngày hội cũng là một phần quan trọng: cỗ làng, xôi gấc, bánh giầy, bánh trưng, các món đặc sản địa phương.
Ai lo việc tổ chức hội làng
Ngày xưa, hội làng do bộ máy hương lý, các giáp, các họ trong làng cùng lo. Mỗi giáp đảm nhận một phần: giáp lo kiệu, giáp lo cỗ, giáp lo trò chơi.
Ngày nay, ban tổ chức thường gồm chính quyền thôn, ban quản lý di tích, các chi hội và đại diện các dòng họ. Người dân góp công, góp tiền theo khả năng, con em đi xa cũng thường gửi về góp hội.
Một số làng có lệ ghi công đức công khai, đọc tên người góp trên loa. Nên giữ tinh thần tự nguyện, không ép buộc mức góp.
Trình tự một ngày hội làng thường gặp
- Trước hội: dọn dẹp đình, tu sửa kiệu, tập rước, tập tế, làm lễ mộc dục (tắm tượng) ở một số nơi.
- Ngày chính hội: lễ cáo yết, rước kiệu, đại tế ở đình.
- Sau lễ: phần hội với trò chơi, văn nghệ kéo dài một đến vài ngày.
- Kết thúc: lễ tạ, rước thần về vị, làng họp tổng kết.
Trình tự cụ thể mỗi làng một khác, có làng hội kéo dài cả tuần.
Hội làng và người con xa quê
Với người đi làm ăn xa, hội làng là dịp về quê gặp lại họ hàng, bạn bè. Nhiều người về đúng ngày hội hơn cả ngày Tết.
Khi về, nên tìm hiểu lịch hội, phần việc mình có thể góp: khiêng kiệu, tham gia đội tế, góp công đức. Hỏi ý người lớn trong họ để làm đúng nếp làng.
Nếu không về được, có thể nhờ người thân gửi lễ, theo dõi qua ảnh, video. Giữ được mối dây với làng là điều quý.
Người đi xem hội cần biết gì
Hội làng không phải sân khấu biểu diễn cho khách. Người ngoài làng đến xem nên tôn trọng phần lễ: mặc kín đáo khi vào đình, không chen vào đội rước, không chạm vào kiệu, đồ tế.
Muốn chụp ảnh phần tế, hãy đứng ở vị trí không cản trở, không dùng đèn flash, tắt tiếng máy. Nếu có người nhắc không được chụp, nên nghe theo.
Ăn uống ở hội, nên chọn hàng quán sạch, hỏi giá trước, mang rác ra đúng chỗ.
An toàn khi đi hội làng
Ngày chính hội, đường làng nhỏ thường quá tải. Đi bộ từ chỗ gửi xe vào, tránh đi xe máy len vào đoàn rước. Trẻ nhỏ cần được giữ tay, ghi số điện thoại bố mẹ vào thẻ đeo.
Các trò như đánh đu, leo cầu trên ao, đấu vật đều có nguy cơ chấn thương. Người tham gia nên khởi động, nghe hướng dẫn của ban tổ chức; người xem đứng ngoài khu vực trò chơi.
Hương nến ở đình, miếu thắp rất nhiều trong ngày hội. Không thắp hương ở chỗ không quy định, không để trẻ cầm hương chạy nhảy.
Những tục "cướp lộc" nên giữ thế nào
Nhiều hội có tục cướp lộc, giành phết, giành cầu, tin rằng ai giành được sẽ may mắn cả năm. Tục này từng gây chen lấn, xô xát, có nơi xảy ra thương tích.
Gần đây nhiều làng đã chuyển sang phát lộc tận tay, hoặc tổ chức giành lộc như một môn thể thao có luật, có trọng tài. Người tham gia nên tự lượng sức, không để chuyện "lộc" biến thành tai nạn.
Hội làng thay đổi theo thời gian
Hội làng ngày nay có thêm văn nghệ quần chúng, giải bóng đá, hội chợ. Một số nơi bị thương mại hóa, hàng quán lấn át không gian lễ.
Điều đáng giữ là phần lễ trang nghiêm và các trò chơi truyền thống mang bản sắc làng. Nhiều làng đã mời nhà nghiên cứu ghi chép lại nghi thức, dạy cho lớp trẻ để không bị mai một.
Tìm hiểu hội làng quê mình
Muốn hiểu hội làng, hãy hỏi các cụ cao niên trong làng: thần làng là ai, có tích gì, trò chơi nào có từ xưa. Nhiều đình còn giữ sắc phong, thần tích, văn bia ghi lại lịch sử làng.
Ghi chép lại những câu chuyện ấy, chụp ảnh, quay video ngày hội là cách giữ ký ức cho con cháu. Đó cũng là tài liệu quý cho cả cộng đồng.
Hội làng và đời sống cộng đồng
Ngoài ý nghĩa tâm linh, hội làng còn là dịp hàn gắn quan hệ trong làng. Người cùng giáp làm cỗ chung, cùng tập rước, những va chạm thường ngày được gác lại.
Ngày nay, khi nhiều người rời làng lên phố, hội làng là sợi dây kéo họ về, giữ cho làng không chỉ là nơi ở mà còn là một cộng đồng có ký ức chung.
Cỗ làng và chuyện chia phần ngày hội
Sau phần tế, nhiều làng giữ lệ ăn cỗ ở đình theo giáp, theo họ hoặc theo lứa tuổi. Mâm cỗ làng thường có xôi, gà, giò, canh măng, món đặc sản của làng. Phần lễ sau khi tế được chia cho các gia đình, gọi là "lộc thánh".
Ngày xưa, chuyện chia phần từng sinh ra cảnh tranh giành ngôi thứ "miếng giữa làng". Ngày nay, nhiều làng đã chia đều, ưu tiên người cao tuổi, gia đình khó khăn. Giữ cỗ làng gọn, tránh mổ lợn, mổ trâu quá nhiều gây lãng phí và mất vệ sinh, là hướng nhiều nơi đang làm.
Một món nhỏ mang về sau ngày hội
Nhiều người đi hội thích mang về một món nhỏ làm kỷ niệm, đặt ở nhà cho có không khí xuân. Có thể tham khảo các mẫu linh vật phong thủy, chọn món vừa với chỗ đặt và ngân sách của gia đình.