Lễ hội Nam Bộ: vía Bà Chúa Xứ núi Sam, Ok Om Bok của người Khmer và đua ghe ngo trên sông
Trả lời ngắn: Nam Bộ là vùng đất của nhiều cộng đồng cùng sinh sống, nên lễ hội rất phong phú. Lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam ở Châu Đốc, An Giang diễn ra khoảng cuối tháng Tư âm lịch, là một trong những lễ hội lớn nhất miền Nam. Người Khmer có lễ Ok Om Bok cúng trăng vào khoảng rằm tháng Mười âm lịch, kèm hội đua ghe ngo sôi động ở Sóc Trăng, Trà Vinh. Đi hội nên tìm hiểu trước phong tục của từng cộng đồng để ứng xử cho phải phép.
Vùng đất của nhiều lễ hội
Nam Bộ là nơi người Kinh, Khmer, Hoa, Chăm cùng chung sống qua nhiều thế kỷ. Mỗi cộng đồng mang theo tín ngưỡng, lễ hội riêng, rồi giao thoa với nhau.
Nhờ vậy, lịch lễ hội miền Nam rất dày: lễ hội miếu Bà, lễ Nghinh Ông, lễ Kỳ Yên ở đình, lễ hội của người Khmer gắn với chùa phum sóc, lễ hội của người Hoa ở hội quán.
Bài này chọn ba lễ hội tiêu biểu, đông người tham dự nhất, để người đi hội có cái nhìn khởi đầu.
Lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam
Miếu Bà Chúa Xứ nằm dưới chân núi Sam, thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang. Theo truyền thuyết được lưu truyền, tượng Bà vốn ở trên đỉnh núi, được dân làng thỉnh xuống chân núi lập miếu thờ.
Lễ hội vía Bà diễn ra khoảng từ ngày 23 đến 27 tháng Tư âm lịch, với các nghi thức tắm Bà, thay xiêm y, túc yết, xây chầu, đại tế, hồi sắc. Lễ hội đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và được UNESCO ghi danh.
Ngoài mùa vía, miếu Bà đón khách quanh năm, đông nhất là dịp đầu năm âm lịch, khi nhiều người buôn bán tới cầu an, cầu lộc.
Đi lễ miếu Bà cho đúng mực
Miếu Bà rất đông vào mùa lễ. Nên đi ngày thường, sáng sớm, chuẩn bị lễ vật gọn: nhang, hoa, trái cây. Không cần lễ quá lớn hay heo quay nếu không phải lệ của gia đình.
Tục "vay tiền Bà" đầu năm, hẹn cuối năm trả, là niềm tin dân gian. Cần tỉnh táo trước những dịch vụ ăn theo: bán lễ giá cao, "thầy" làm lễ hộ, đổi tiền lẻ ăn chênh.
Giữ trật tự khi vào chánh điện, không chen lấn để chạm vào tượng. Cẩn thận ví, điện thoại vì khu vực đông người.
Lễ Ok Om Bok: cúng trăng của người Khmer
Ok Om Bok là lễ cúng trăng của đồng bào Khmer Nam Bộ, diễn ra vào khoảng rằm tháng Mười âm lịch, khi mùa lúa chín. Người Khmer tin Mặt Trăng là vị thần điều tiết mùa màng, nên làm lễ tạ ơn.
Vào đêm rằm, các gia đình bày mâm cúng ngoài sân với cốm dẹp (món làm từ nếp non giã dẹp), khoai, chuối, dừa, bánh. Khi trăng lên, người lớn đút cốm dẹp cho trẻ và hỏi điều ước.
Lễ hội còn có thả đèn nước, thả đèn gió, văn nghệ dân gian Khmer ở các chùa và phum sóc.
Đua ghe ngo: hội thi sôi động nhất
Ghe ngo là loại thuyền dài, hẹp, mũi cong, chở được vài chục tay chèo, được trang trí rực rỡ. Đua ghe ngo diễn ra trong dịp Ok Om Bok, thu hút các đội từ nhiều chùa Khmer tham gia.
Hội đua ghe ngo ở Sóc Trăng là một trong những hội lớn nhất, ngoài ra còn ở Trà Vinh, Bạc Liêu, Kiên Giang. Tiếng hò reo, tiếng trống cổ vũ vang cả khúc sông.
Mỗi chiếc ghe ngo gắn với một ngôi chùa, được bảo quản trong chùa quanh năm. Đội đua tập luyện nhiều tuần trước ngày hội.
Xem đua ghe ngo an toàn
Hai bờ sông ngày đua rất đông người. Chọn chỗ đứng có lan can, không đứng sát mép bờ trơn, không leo lên cây, mái nhà để xem.
Trẻ em phải luôn có người lớn giữ. Không thả trẻ chạy dọc bờ sông. Những khu vực bờ kè chưa có rào nên tránh.
Thời tiết tháng Mười âm lịch ở Nam Bộ có thể nắng gắt. Đội mũ, uống đủ nước, mang theo áo mưa nhẹ.
Ứng xử khi tham dự lễ hội của người Khmer
- Vào chùa Khmer, ăn mặc kín đáo, cởi giày dép ở nơi quy định.
- Không chạm vào đầu người khác, kể cả trẻ em; với người Khmer, đầu là phần thiêng.
- Không chụp ảnh sư sãi khi chưa xin phép; không ngồi chỉa chân về phía tượng Phật.
- Phụ nữ không chạm trực tiếp vào sư khi trao lễ vật.
Những điều này thể hiện sự tôn trọng, giúp người đi hội được đón tiếp nồng hậu.
Lễ hội Kỳ Yên ở đình Nam Bộ
Bên cạnh hai lễ hội trên, hầu hết các đình làng Nam Bộ có lễ Kỳ Yên (cầu an) hằng năm, thường vào đầu năm hoặc sau mùa gặt. Lễ có nghi thức nghinh thần, tế, xây chầu đại bội và hát bội.
Đây là dịp gặp gỡ cộng đồng, nhiều đình nổi tiếng thu hút đông người. Người đi lễ tuân theo hướng dẫn của ban quý tế đình.
Lễ hội của người Hoa ở Nam Bộ
Người Hoa ở Nam Bộ có nhiều lễ hội gắn với hội quán: vía Bà Thiên Hậu, Tết Nguyên Tiêu, lễ hội Chùa Ông. Lễ hội Nguyên Tiêu ở Chợ Lớn, Bình Dương nổi tiếng với rước đèn, múa lân.
Đi lễ ở hội quán, nên chú ý khói nhang rất dày từ các vòng nhang treo. Người có bệnh hô hấp nên đeo khẩu trang và không ở lâu trong chánh điện.
Ăn gì khi đi hội miền Tây
Đi hội Bà Chúa Xứ có thể thưởng thức bún cá Châu Đốc, mắm Châu Đốc, thốt nốt. Đi hội Ok Om Bok ở Sóc Trăng có cốm dẹp, bánh pía, bún nước lèo.
Hàng quán mùa hội đông khách, nên chọn nơi sạch sẽ, hỏi giá trước. Với các món mắm, người có bệnh huyết áp nên ăn vừa phải.
Giữ gìn lễ hội khi du lịch đông
Nhiều lễ hội Nam Bộ đã trở thành điểm du lịch. Khách đến đông mang lại thu nhập nhưng cũng tạo áp lực rác thải, ùn tắc, thương mại hóa.
Mỗi người đi hội góp phần giữ lễ hội bằng việc tôn trọng phần thiêng, không xả rác xuống sông, ủng hộ hàng hóa địa phương làm thủ công.
Gợi ý thời điểm đi hội
Nếu muốn xem vía Bà Chúa Xứ mà tránh quá đông, có thể đến trước ngày chính vía vài hôm. Với Ok Om Bok và đua ghe ngo, nên đến từ ngày đầu để xem tập luyện, không khí chuẩn bị ở các chùa.
Lịch âm mỗi năm khác dương lịch; xem thông báo của tỉnh để biết ngày đua chính thức.
Hiểu đúng tín ngưỡng dân gian Nam Bộ
Tín ngưỡng thờ Bà ở Nam Bộ đa dạng: Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Thiên Hậu, Bà Chúa Ngọc. Mỗi vị có tích riêng, phản ánh nhu cầu che chở của người dân vùng đất mới.
Tôn trọng niềm tin của người khác, đồng thời tỉnh táo trước những người trục lợi trên niềm tin ấy, là cách đi hội chín chắn.
Đi hội bằng đường sông: những lưu ý riêng
Miền Tây nhiều sông rạch, nhiều người đi hội bằng ghe, tắc ráng, phà. Chọn phương tiện có đăng ký, có áo phao đủ cho mỗi người, không đi khi ghe đã quá tải.
Ngồi yên khi ghe chạy, không đứng dậy chụp ảnh ở mạn ghe. Trẻ nhỏ mặc áo phao suốt chuyến. Ngày đua ghe ngo, các phương tiện khác thường bị hạn chế lưu thông trên khúc sông đua; theo hướng dẫn của lực lượng chức năng.
Một món nhỏ mang về sau mùa hội miền Tây
Sau chuyến đi hội, nhiều người muốn có một vật phẩm cầu bình an cho gia đình hay cửa hàng. Có thể tham khảo các mẫu thiềm thừ cho quầy buôn bán, đặt đúng chỗ và giữ sạch sẽ.