Hội Lim và dân ca quan họ Bắc Ninh: liền anh liền chị, hát canh, hát đối và cách nghe quan họ cho đúng
Trả lời ngắn: Hội Lim diễn ra vào khoảng 13 tháng Giêng âm lịch tại thị trấn Lim, huyện Tiên Du, Bắc Ninh. Đây là hội lớn nhất của vùng quan họ, nơi liền anh, liền chị hát đối đáp trên đồi, dưới thuyền, trong các lán trại. Dân ca quan họ Bắc Ninh đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đi hội Lim, nên dành thời gian ngồi nghe trọn những canh hát chứ không chỉ chụp ảnh.
Hội Lim bắt nguồn từ đâu
Hội Lim gắn với vùng đất Lũng Giang xưa, nơi có đồi Lim, chùa Lim và các làng quan họ cổ. Hội vốn là hội làng, dần trở thành ngày hội chung của cả vùng quan họ.
Theo tục lệ được lưu truyền, hội mở vào khoảng 13 tháng Giêng âm lịch, có phần lễ ở đình, chùa và phần hội với hát quan họ, các trò chơi dân gian như đấu vật, đu tiên, thi dệt cửi, thổi cơm.
Ngày nay, hội Lim được tổ chức quy mô hơn, thu hút du khách khắp nơi, nhưng linh hồn của hội vẫn là tiếng hát quan họ.
Quan họ là gì
Quan họ là lối hát đối đáp giữa các "bọn" nam (liền anh) và "bọn" nữ (liền chị) của các làng kết nghĩa. Mỗi bọn thường có hai người hát chính, hát giọng dẫn và giọng luồn, phối hợp nhịp nhàng.
Điểm đặc biệt của quan họ là hát không cần nhạc đệm, lời ca giàu hình ảnh, giai điệu luyến láy. Một canh hát có thể kéo dài nhiều giờ, theo trình tự giọng lề lối, giọng vặt, giọng giã bạn.
Quan họ không chỉ là âm nhạc mà là cả một lối sống: tục kết chạ giữa các làng, lề lối tiếp khách, cách ăn nói khiêm nhường, lịch thiệp.
Liền anh, liền chị và trang phục quan họ
Liền chị mặc áo mớ ba, mớ bảy (nhiều lớp áo tứ thân lồng nhau), thắt lưng hoa lý, khăn mỏ quạ, đội nón quai thao. Liền anh mặc áo the, khăn xếp, cầm ô.
Trang phục không chỉ để đẹp mà còn thể hiện sự trân trọng với bạn hát. Ngày nay, các câu lạc bộ quan họ vẫn giữ cách mặc này trong các canh hát truyền thống.
Nón quai thao là hình ảnh đặc trưng, rộng vành, có quai dài thả xuống. Người đội nón khéo léo nghiêng nón khi chào, khi mời trầu.
Hát canh, hát hội và hát thuyền
- Hát canh: hát trong nhà, thường là buổi tối, các bọn quan họ ngồi đối diện, hát theo lề lối từ chào hỏi đến giã bạn.
- Hát hội: hát ngoài trời trong ngày hội, trên đồi, sân đình, trước cổng chùa.
- Hát thuyền: liền anh liền chị hát đối đáp trên thuyền giữa ao, hồ, hình ảnh rất đẹp của hội Lim.
Mỗi hình thức có không khí riêng. Hát canh sâu lắng, hát hội rộn ràng, hát thuyền thơ mộng.
Miếng trầu là đầu câu chuyện
Trong quan họ, mời trầu là nghi thức mở đầu. Miếng trầu têm cánh phượng được dâng mời khách bằng hai tay, kèm lời mời ngọt ngào. Khách nhận trầu là chấp nhận cuộc hát.
Ngày hội, du khách có thể được liền chị mời trầu. Nhận bằng hai tay, cảm ơn; nếu không ăn trầu, có thể cầm giữ làm kỷ niệm, đừng từ chối thẳng thừng.
Nghe quan họ thế nào cho tinh tế
Quan họ là lối hát cần lắng nghe. Khi ngồi nghe ở lán, hãy giữ yên lặng, không nói chuyện to, không chen ngang. Nếu muốn ghi hình, xin phép trước và không dùng đèn chiếu vào mặt người hát.
Một số bài quen thuộc dễ nghe với người mới: "Người ơi người ở đừng về", "Mời trầu", "Bèo dạt mây trôi", "Ngồi tựa mạn thuyền". Nghe nhiều sẽ nhận ra cái hay của giọng luyến, nảy hạt.
Nếu muốn tìm hiểu sâu, có thể tham gia một canh hát ở nhà chứa quan họ hoặc câu lạc bộ, nơi không khí gần với truyền thống hơn sân khấu.
Phần lễ ở hội Lim
Phần lễ gồm rước kiệu, tế lễ tại đình làng, lễ ở chùa Lim và lăng Hồng Vân, nơi thờ người được coi là có công với vùng đất. Các nghi thức diễn ra vào buổi sáng ngày chính hội.
Khách đến xem lễ nên đứng ngoài, giữ trật tự, ăn mặc lịch sự. Phần lễ là phần thiêng của dân làng, không phải màn trình diễn.
Trò chơi dân gian ở hội Lim
Ngoài hát quan họ, hội Lim có đấu vật, đu tiên, đánh cờ, thi dệt vải, thi nấu cơm. Những trò này thu hút đông người xem, nhất là đấu vật với tiếng trống thúc rộn ràng.
Đu tiên là trò đánh đu cao, cần người có kinh nghiệm. Người xem đứng xa phạm vi đu, không để trẻ chạy qua lại gần cột đu.
An toàn và trật tự ngày hội
Ngày chính hội, thị trấn Lim rất đông, các tuyến đường dẫn vào thường ùn tắc. Nên đi sớm, gửi xe ở bãi chính thức, đi bộ vào trung tâm hội.
Đề phòng móc túi ở khu đông người. Giữ trẻ nhỏ bên cạnh, hẹn điểm gặp. Uống rượu bia trong hội thì không lái xe về.
Có những năm xảy ra cảnh "hát quan họ" biến tướng, mời hát để xin tiền khách. Hát quan họ truyền thống không đòi hỏi khách trả tiền; nếu muốn bồi dưỡng cho bọn hát, đó là tự nguyện.
Quan họ ngoài ngày hội
Quan họ không chỉ sống trong ngày hội Lim. Các làng quan họ gốc vẫn duy trì sinh hoạt hát canh, các câu lạc bộ thường xuyên biểu diễn. Nhiều trường học ở Bắc Ninh dạy quan họ cho học sinh.
Người yêu quan họ có thể tìm đến các buổi sinh hoạt này quanh năm, không khí gần gũi và chân thật hơn ngày hội đông đúc.
Kết chạ: tình nghĩa giữa các làng quan họ
Tục kết chạ là việc hai làng kết nghĩa anh em. Các bọn quan họ của hai làng hát đối với nhau, nhưng không được lấy nhau, giữ tình bạn hát trong sáng.
Tục này cho thấy quan họ là sợi dây gắn kết cộng đồng, không chỉ là tiếng hát giải trí. Hiểu điều này, người nghe sẽ thấy lời ca "người ơi người ở đừng về" sâu sắc hơn.
Dạy con cảm thụ quan họ
Trẻ em có thể chưa thích lối hát chậm, nhiều luyến láy. Bắt đầu bằng những bài ngắn, vui như "Mời trầu", kể con nghe về trang phục, nón quai thao, miếng trầu cánh phượng.
Cho con xem một buổi hát thuyền trên hồ sẽ dễ gây ấn tượng hơn sân khấu lớn. Từ đó con có thể tự tìm hiểu thêm.
Lời ca quan họ: đẹp ở sự kín đáo
Lời quan họ ít khi nói thẳng chuyện yêu đương. Tình cảm được gửi qua hình ảnh con thuyền, dòng sông, miếng trầu, cái nón, qua những lời mời ở lại, lời hẹn ngày gặp. Chính sự kín đáo ấy tạo nên vẻ thanh lịch của quan họ.
Nhiều bài có lời rất cổ, dùng chữ Hán Việt, điển tích. Người nghe lần đầu có thể chưa hiểu hết; tìm đọc lời bài hát kèm chú giải sẽ giúp cảm nhận sâu hơn.
Cách hát luyến láy, "nảy hạt", "ngân rền" là kỹ thuật riêng của quan họ, cần học lâu năm. Khi nghe các nghệ nhân lớn tuổi hát, sẽ thấy độ tinh tế mà sân khấu hiện đại khó thay thế.
Một món quà nhỏ sau mùa hội Lim
Nhiều người mang về sau hội Lim một món nhỏ gợi nhớ tình bạn hát và sự đoàn tụ. Có thể tham khảo các mẫu uyên ương hay vật phẩm đôi, đặt nơi phòng khách cho không gian ấm áp.