Lễ hội Cầu Ngư và Nghinh Ông của làng biển: tục thờ cá Ông, hát bả trạo và những điều nên biết khi đi xem
Trả lời ngắn: Lễ hội Cầu Ngư và Nghinh Ông là lễ hội của ngư dân ven biển miền Trung và Nam Bộ, gắn với tín ngưỡng thờ cá Ông (cá voi), được coi là vị thần cứu người gặp nạn trên biển. Lễ hội có rước Ông trên biển bằng đoàn thuyền kết hoa, tế lễ ở lăng Ông, hát bả trạo và cầu mùa cá bội thu. Thời gian mỗi nơi một khác, thường vào đầu năm hoặc giữa năm âm lịch. Khi đi xem, chỉ lên thuyền khi có áo phao và được ban tổ chức cho phép.
Cá Ông trong tâm thức ngư dân
Ngư dân miền Trung và Nam Bộ gọi cá voi là "cá Ông", tôn kính như một vị thần biển. Nhiều câu chuyện được kể về cá Ông đưa thuyền gặp nạn vào bờ, cứu người rơi xuống biển.
Khi cá Ông chết dạt vào bờ (gọi là "Ông lụy"), ngư dân làm lễ an táng trọng thể, người phát hiện đầu tiên chịu tang như con cháu. Xương cá Ông được đưa vào lăng thờ.
Tín ngưỡng này phản ánh cuộc sống bấp bênh trên biển, nơi con người cần một chỗ dựa tinh thần trước sóng gió.
Lăng Ông: nơi thờ tự của làng biển
Hầu hết làng biển miền Trung đều có lăng Ông (có nơi gọi là vạn, đền, miếu). Trong lăng thờ bộ xương cá Ông, sắc phong, bài vị. Một số lăng còn giữ bộ xương cá voi rất lớn.
Lăng Ông thường do "vạn" (tổ chức nghề cá của làng) quản lý. Hằng năm, vạn tổ chức lễ cầu ngư, cầu cho biển êm, cá nhiều, người đi biển bình an trở về.
Khi vào thăm lăng Ông, nên xin phép người trông lăng, ăn mặc lịch sự, không chạm vào xương cá Ông và đồ thờ.
Lễ hội Cầu Ngư diễn ra thế nào
Lễ hội Cầu Ngư thường gồm phần lễ và phần hội. Phần lễ có lễ nghinh Ông (rước Ông từ biển vào lăng), lễ tế, lễ cầu an. Phần hội có hát bả trạo, đua thuyền, thi kéo lưới, các trò vui trên bãi biển.
Thời gian tổ chức tùy từng địa phương: nhiều làng ở Nam Trung Bộ làm vào đầu năm âm lịch, trước mùa biển; một số nơi làm vào giữa năm. Lịch cụ thể do chính quyền và vạn chài từng nơi thông báo.
Ở một số tỉnh ven biển, lễ hội Cầu Ngư đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Lễ hội Nghinh Ông ở Nam Bộ
Ở Nam Bộ, lễ hội Nghinh Ông phổ biến ở các vùng biển như Cần Giờ (TP. Hồ Chí Minh), Bến Tre, Bạc Liêu, Cà Mau. Lễ nổi bật với đoàn thuyền hàng chục chiếc kết cờ hoa ra khơi rước Ông.
Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ thường diễn ra vào khoảng tháng Tám âm lịch, thu hút đông người dân và du khách. Các nơi khác có lịch riêng.
Ngoài nghi thức trên biển, các lễ hội này còn có cúng bái tại lăng, hát bội, múa lân, chợ phiên.
Hát bả trạo: nghệ thuật của người đi biển
Hát bả trạo (hay hò bá trạo) là loại hình diễn xướng dân gian trong lễ cầu ngư. Một nhóm người cầm mái chèo làm động tác chèo thuyền, vừa chèo vừa hát theo lời của người cầm lái.
Lời hát kể chuyện đi biển, gặp sóng gió, ca ngợi cá Ông, cầu mùa cá. Nhịp chèo đều, động tác đồng loạt tái hiện cảnh ra khơi.
Nghe hát bả trạo, người xem sẽ cảm nhận được sự gian nan và tinh thần đoàn kết của người làng biển.
Lễ vật và nghi thức tế ở lăng Ông
- Lễ vật thường có heo quay, xôi, gà, hoa quả, rượu, nhang đèn.
- Nghi thức tế do ban tế của vạn thực hiện, có đọc văn tế, dâng rượu, dâng hương.
- Một số nơi có lễ cúng thập loại cô hồn, cầu siêu cho người chết trên biển.
- Cuối lễ, lộc được chia cho các gia đình ngư dân.
Người ngoài vạn đến xem lễ tế nên đứng ngoài, giữ trật tự, không chen vào khu vực tế.
Đi xem nghinh Ông trên biển: an toàn là trên hết
Nghi thức rước trên biển có đông thuyền tham gia, sóng gió khó lường. Chỉ lên thuyền khi có sự đồng ý của chủ thuyền và ban tổ chức, mặc áo phao suốt chuyến.
Không đứng ở mũi thuyền, mạn thuyền; không chen chúc khi lên xuống. Trẻ em, người say sóng, người không biết bơi nên xem từ bờ.
Trên bãi biển, đông người dễ lạc nhau. Hẹn điểm gặp, giữ trẻ nhỏ, không xuống tắm biển ở khu vực tàu thuyền neo đậu.
Tôn trọng tín ngưỡng của làng biển
Với ngư dân, cá Ông là thiêng liêng. Khách tham quan không nên đùa cợt, chụp ảnh tạo dáng phản cảm với xương cá Ông hay đồ thờ.
Nếu có dịp nghe ngư dân kể chuyện cá Ông cứu người, hãy lắng nghe. Đó là ký ức và niềm tin của cả một cộng đồng.
Cá voi và bảo tồn biển
Ngày nay, cá voi là loài cần được bảo vệ. Tín ngưỡng thờ cá Ông vô tình góp phần bảo tồn: ngư dân không săn bắt cá voi, khi gặp cá voi mắc cạn thì tìm cách cứu.
Khi gặp cá voi, cá heo mắc cạn, nên báo ngay cho chính quyền địa phương, cơ quan bảo tồn để được hướng dẫn, không tự ý kéo đẩy gây thương tích cho con vật.
Những làng biển nổi tiếng với lễ cầu ngư
Nhiều tỉnh từ Quảng Bình trở vào đều có làng biển tổ chức lễ cầu ngư. Một số nơi được biết đến rộng rãi như các làng biển ở Quảng Ngãi, Bình Định, Khánh Hòa, Bình Thuận, Bà Rịa - Vũng Tàu.
Muốn đi xem, nên liên hệ ủy ban xã, ban quản lý di tích hoặc trung tâm văn hóa địa phương để biết lịch chính xác, vì nhiều nơi không tổ chức cố định một ngày.
Ẩm thực làng biển mùa lễ hội
Lễ hội là dịp thưởng thức hải sản tươi, các món đặc sản làng biển như gỏi cá, bánh xèo hải sản, cháo hàu. Nên chọn quán sạch, hỏi giá trước.
Người dị ứng hải sản cần cẩn thận, mang theo thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ nếu có tiền sử dị ứng nặng.
Lễ hội làng biển và đời sống hôm nay
Khi nghề biển thay đổi, tàu thuyền hiện đại hơn, lễ cầu ngư vẫn giữ vai trò gắn kết cộng đồng ngư dân. Mỗi mùa lễ, người đi xa trở về, cả làng cùng góp sức.
Lễ hội cũng thu hút du lịch, mang lại thu nhập. Cân bằng giữa phần thiêng và phần phục vụ du khách là điều nhiều làng đang tìm cách làm.
Kể cho trẻ nghe chuyện cá Ông
Chuyện cá Ông cứu người là câu chuyện đẹp để kể cho trẻ em, nhất là trẻ ở thành phố. Kết hợp với kiến thức về cá voi, đại dương, trẻ sẽ hiểu cả văn hóa lẫn thiên nhiên.
Nếu có dịp đưa con tới làng biển, cho con xem lăng Ông, nghe ngư dân kể chuyện. Ấn tượng ấy thường theo trẻ rất lâu.
Những kiêng kỵ của người đi biển
Ngư dân có nhiều điều kiêng: kiêng nói những từ gắn với chìm, lật khi ở trên thuyền; kiêng úp bát, úp đĩa trong bữa ăn trên tàu; kiêng phụ nữ bước qua mũi thuyền ở một số làng. Những lời kiêng này xuất phát từ nỗi lo trước biển cả bất trắc.
Khách lên thuyền nên hỏi chủ thuyền điều cần tránh và làm theo. Tôn trọng lời kiêng của người làng biển là cách cư xử lịch sự, dù mình không cùng niềm tin.
Một món nhỏ gợi nhớ biển cả
Nhiều gia đình làm nghề biển hay sống ven biển thích đặt một vật phẩm mang ý thuận buồm xuôi gió trong nhà. Có thể tham khảo các mẫu vật phẩm may mắn, chọn món vừa không gian và đặt nơi khô ráo.