Kiêng cữ khi mang thai theo dân gian: lời dặn nào có lý, lời nào nên nhẹ tay và khi nào phải nghe bác sĩ
Trả lời ngắn: Kiêng cữ khi mang thai là cách người xưa gói nỗi lo cho mẹ và con thành lời dặn dễ nhớ. Nhiều lời có lõi hợp lý (tránh mệt, tránh ngã, tránh đồ ăn dễ nhiễm khuẩn), một số chỉ mang ý nghĩa tâm linh hoặc đã lỗi thời. Cách giữ khôn ngoan là giữ phần có lý, nhẹ tay phần còn lại cho cả nhà yên lòng, và để lời bác sĩ đi trước mọi lời kiêng khi có dấu hiệu bất thường.
Vì sao người Việt có nhiều lời kiêng cho bà bầu
Thời trước, sinh nở là chuyện sinh tử. Không có siêu âm, không có xét nghiệm, người mẹ và gia đình chỉ biết dựa vào kinh nghiệm truyền miệng. Mỗi lần có chuyện không may, người ta tìm một nguyên nhân để lần sau tránh, và nguyên nhân ấy dần thành lời kiêng.
Vì vậy, lời kiêng cho bà bầu vừa chứa kinh nghiệm thật vừa chứa nỗi sợ. Đọc lời kiêng, cái đáng giữ là tấm lòng muốn bảo vệ hai mẹ con. Cái cần xem lại là chỗ lời kiêng khiến người mẹ thêm lo hoặc bỏ lỡ việc chăm sóc cần thiết.
Nhóm lời kiêng về đi lại và sức lực
Bà bầu được dặn không trèo cao, không mang vác nặng, không đi đêm một mình, không đi xa khi bụng đã lớn. Nhóm lời dặn này gần như hoàn toàn hợp lý: trèo cao dễ ngã, mang nặng dễ mệt và đau lưng, đi đêm dễ vấp.
Ngày nay có thể giữ tinh thần ấy theo cách cụ thể hơn: nhờ người lấy đồ trên cao, dùng xe đẩy khi đi chợ, ngồi nghỉ khi thấy mỏi, và hỏi bác sĩ trước những chuyến đi xa, nhất là đi máy bay ở cuối thai kỳ.
Không bước qua dây thừng, không ngồi ngang bậc cửa
Dân gian dặn bà bầu không bước qua dây thừng, dây võng vì sợ "dây rốn quấn cổ thai nhi". Nối hai chuyện này với nhau là quan niệm tượng trưng, không có cơ sở. Dây rốn quấn cổ là chuyện xảy ra trong tử cung, phụ thuộc cử động của thai, không liên quan tới việc mẹ bước qua sợi dây ngoài đời.
Dù vậy, lời dặn vẫn có một lõi thực tế: bước qua dây dễ vướng chân và ngã. Giữ thói quen đi vòng qua dây phơi, dây điện trên sàn là việc tốt cho mọi người trong nhà, không riêng gì bà bầu.
Kiêng đi đám ma, đám cưới và chỗ đông người
Lời kiêng bà bầu đi đám ma xuất phát từ quan niệm về "vía" và sợ không khí tang tóc làm mẹ buồn, ảnh hưởng tới thai. Lời kiêng đi đám cưới thì có nơi giải thích là "hỷ gặp hỷ" không tốt. Cả hai đều thuộc phần tâm linh, mỗi gia đình tin một mức.
Phần có lý nằm ở chuyện chỗ đông người: chen chúc, đứng lâu, nắng nóng, khói hương và nguy cơ lây bệnh hô hấp. Nếu cần đi viếng người thân, bà bầu có thể đến vào lúc vắng, ở ngắn, đứng ở chỗ thoáng. Gia đình nên hiểu cho nếu bà bầu chọn gửi lời chia buồn thay vì đến tận nơi.
Lời kiêng về ăn uống: phần nào có cơ sở
Ăn uống là nhóm lời kiêng nhiều nhất và cũng dễ gây tranh cãi nhất trong nhà. Có lời có lõi đúng: tránh đồ sống, tái, gỏi, tiết canh, sữa chưa tiệt trùng, vì dễ nhiễm khuẩn, ký sinh trùng. Có lời thuần tượng trưng: ăn ốc con hay chảy dãi, ăn cua con đẻ ngang, ăn dừa con trắng.
| Lời kiêng | Lõi có lý không | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Không ăn đồ sống, tái, tiết canh | Có — nguy cơ nhiễm khuẩn, ký sinh trùng | Ăn chín kỹ, rửa sạch rau sống |
| Không uống rượu | Có — rượu có hại cho thai | Kiêng hẳn |
| Hạn chế cà phê, trà đặc | Một phần — lượng nhiều không tốt | Hỏi bác sĩ lượng phù hợp |
| Ăn cua con đẻ ngang | Không — chỉ là liên tưởng | Ăn chín, hợp khẩu vị thì ăn |
| Ăn ốc con hay chảy dãi | Không — chỉ là liên tưởng | Ăn chín kỹ, sạch là được |
Bảng trên chỉ là gợi ý chung. Mỗi thai kỳ khác nhau; người có tiểu đường thai kỳ, thiếu máu hay dị ứng cần thực đơn riêng do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng tư vấn.
Kiêng nói điều xấu, kiêng cãi nhau trong nhà
Ông bà dặn khi có bà bầu trong nhà thì kiêng nói lời gở, kiêng cãi vã, kiêng kể chuyện rùng rợn. Đây là một lời kiêng rất đáng giữ, vì nó bảo vệ tinh thần người mẹ. Căng thẳng kéo dài ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống và sức khỏe của mẹ.
Tinh thần "thai giáo" xưa cũng nằm ở đây: mẹ nghe lời hay, nhìn cảnh đẹp, sống thư thái. Gia đình có thể giữ nếp ấy bằng cách cùng nhau chia việc nhà, đi dạo buổi chiều, hạn chế bàn chuyện tiền bạc căng thẳng trước mặt bà bầu.
Kiêng sắm đồ cho con quá sớm
Nhiều nhà kiêng mua quần áo, nôi cũi cho em bé trước khi sinh, hoặc chỉ mua khi thai đã lớn. Gốc của lời kiêng là nỗi sợ "đếm cua trong lỗ", sợ có chuyện không may thì đồ đạc thành nỗi buồn.
Có thể dung hòa: lập sẵn danh sách đồ cần, so giá, hỏi kinh nghiệm người đi trước; đến những tháng cuối mới mua dần. Như vậy vẫn giữ được ý tứ của người lớn, mà không bị dồn việc vào những ngày sát sinh khi mẹ đã mệt.
Lời kiêng về tóc, cắt tóc và trang điểm
Có nơi kiêng bà bầu cắt tóc, có nơi kiêng nhuộm tóc, sơn móng. Cắt tóc thuần là tục, không ảnh hưởng gì tới thai, cắt cho gọn còn dễ gội. Nhuộm tóc, sơn móng thì nên hỏi bác sĩ và chọn nơi thoáng khí, vì mùi hóa chất có thể gây khó chịu khi đang ốm nghén.
Đây là ví dụ cho thấy lời kiêng nên được đọc từng câu một: cùng một nhóm "kiêng làm đẹp" nhưng có câu chỉ là tục, có câu cần cân nhắc thật.
Kiêng vỗ vai, kiêng xoa bụng người khác
Dân gian có lời dặn người ngoài không nên tùy tiện xoa bụng bà bầu, sợ "lây vía". Ngày nay lời dặn này có thêm một nghĩa rất hợp thời: tôn trọng cơ thể người mẹ. Không phải ai cũng muốn người khác chạm vào bụng mình, dù là người quen.
Muốn hỏi thăm, cứ hỏi bằng lời. Bà bầu cũng có quyền nhẹ nhàng từ chối khi thấy không thoải mái, và gia đình nên đứng về phía người mẹ trong chuyện này.
Những lời kiêng nên nhẹ tay hoặc bỏ
Có những lời kiêng làm người mẹ lo lắng không cần thiết: ngồi ngang cửa thì khó sinh, nhìn người xấu thì con xấu, ăn đồ đôi thì sinh đôi. Những lời ấy không giúp gì cho sức khỏe, chỉ thêm gánh nặng tâm lý.
Người lớn trong nhà có thể giữ lời kiêng như một câu chuyện văn hóa, kể cho vui, nhưng đừng dùng nó để trách móc khi có chuyện không như ý. Không có lời kiêng nào khiến người mẹ phải chịu lỗi cho những điều nằm ngoài tầm tay.
Khi lời kiêng đụng tới việc khám thai
Có nơi kiêng đi siêu âm nhiều, kiêng tiêm phòng, kiêng uống thuốc bổ do sợ "động thai". Đây là chỗ lời kiêng có thể gây hại thật. Lịch khám thai, tiêm phòng và các xét nghiệm sàng lọc là để phát hiện sớm vấn đề, không phải để làm hại thai.
Nguyên tắc nên giữ: lời kiêng dân gian không bao giờ được làm chậm việc khám thai. Có dấu hiệu bất thường như ra máu, đau bụng dữ dội, phù nhiều, nhức đầu, mờ mắt, thai máy ít hơn thường lệ thì đi khám ngay, không chờ hỏi thầy, không chờ qua ngày tốt.
Cách nói chuyện với ông bà về lời kiêng
Nhiều mâu thuẫn trong nhà bắt đầu từ chuyện mẹ trẻ không muốn giữ một lời kiêng còn ông bà thì lo. Cách êm nhất là đừng tranh xem ai đúng, mà nói về điều cả nhà cùng muốn: mẹ khỏe, con khỏe.
Có thể nói: "Mẹ dặn vậy là thương con, con giữ được những gì con giữ. Riêng chuyện khám thai thì con nghe bác sĩ cho mẹ yên tâm." Khi người lớn thấy con cháu tôn trọng lời dặn của mình, họ cũng dễ nhường ở những chỗ thật sự cần.
Gợi ý một bản "kiêng cữ" cho gia đình hôm nay
- Giữ trọn nhóm lời kiêng về an toàn: không trèo cao, không mang nặng, không đi một mình khi đường trơn tối.
- Giữ nhóm lời kiêng về ăn uống có cơ sở: đồ chín, nước sạch, không rượu.
- Giữ nếp nói lời hay, bớt cãi vã trong nhà.
- Nhẹ tay với lời kiêng mang tính tượng trưng, không biến chúng thành nỗi sợ.
- Không để lời kiêng nào làm chậm việc khám thai, tiêm phòng, đi viện khi có dấu hiệu lạ.
Vật nhỏ cầu bình an và những điều cần nhớ
Một số gia đình thích đặt một món nhỏ cầu bình an ở đầu giường mẹ bầu hay chuẩn bị sẵn quà cho em bé sắp chào đời. Nếu muốn, có thể xem những món nhẹ nhàng như hồ lô phong thủy để làm vật kỷ niệm, đặt ở chỗ chắc chắn, xa tầm với của trẻ nhỏ. Món đồ là để gửi tấm lòng; sức khỏe hai mẹ con vẫn đến từ chăm sóc và khám thai đều đặn.