Tết Nguyên Đán từng ngày: từ ông Công ông Táo tới mùng bốn, nhà nhà làm gì

Trả lời ngắn: Tết bắt đầu từ ngày hăm ba tháng Chạp khi tiễn ông Công ông Táo, dồn lên đỉnh ở đêm giao thừa và ba ngày đầu năm, rồi khép lại bằng lễ hóa vàng thường vào mùng ba hoặc mùng bốn. Nhiều làng còn giữ tục hạ nêu mùng bảy, và không khí Tết kéo tới rằm tháng Giêng. Thứ tự việc gần như giống nhau trên cả nước, chỗ khác nằm ở món cúng, giờ cúng và cách mỗi gia đình gói gọn cho vừa sức.

Hăm ba tháng Chạp: tiễn ông Công ông Táo

Theo quan niệm dân gian, Táo quân là vị thần coi sóc bếp lửa và việc trong nhà, cuối năm lên chầu Ngọc Hoàng để bẩm báo. Vì thế ngày hăm ba tháng Chạp được coi là mốc mở màn của Tết: dọn bàn thờ, lau bát hương, cúng tiễn Táo quân trước giờ Ngọ. Miền Bắc hay có cá chép sống để thả, kèm bộ mũ áo giấy; miền Nam thường cúng giản dị hơn, có nơi chỉ cần hương hoa, trầu cau và chè xôi.

Chuyện thả cá chép nên làm cho tử tế: thả ở ao hồ, sông có nước chảy, không ném cả túi ni lông xuống nước, không đứng trên cầu tung cá từ trên cao. Nhiều phường giờ đặt điểm thu gom cá để thả đúng chỗ, đó là cách vừa giữ lệ vừa không làm khổ con cá.

Những ngày giáp Tết: dọn nhà, sắm sửa, tảo mộ

Từ hăm ba tới hăm tám, việc chính là dọn dẹp. Người xưa tin rằng bụi bặm cũ nên đi cùng năm cũ, nên quét mạng nhện, lau cửa, giặt rèm phải xong trước ngày cuối năm, bởi ba ngày Tết nhiều nhà kiêng quét đổ rác ra ngoài. Cũng trong mấy ngày này, con cháu đi tảo mộ, sửa sang phần mộ ông bà và thắp hương mời tổ tiên về ăn Tết cùng gia đình.

Sắm Tết nên có danh sách từ trước: đồ cúng, đồ ăn để dành, quà biếu, quần áo mới cho trẻ. Chợ ngày cuối năm đông và giá lên, nên những món khô như miến, măng, hạt dưa, nến, hương mua sớm sẽ nhẹ tiền và nhẹ người.

Hăm chín, ba mươi: gói bánh và cúng tất niên

Bánh chưng ở miền Bắc, bánh tét ở miền Trung và miền Nam là món gần như nhà nào cũng có. Nhiều gia đình vẫn giữ nếp cả nhà ngồi gói, canh nồi bánh qua đêm. Nhà ở chung cư thì đặt mua, nhưng có thể gói vài chiếc nhỏ cho trẻ con biết cách xếp lá, buộc lạt, giữ cái nếp chứ không cần làm cả nồi lớn.

Lễ tất niên cúng vào chiều ngày cuối năm, tháng đủ là ba mươi, tháng thiếu là hăm chín. Mâm tất niên mời gia tiên về ăn bữa cơm cuối năm với con cháu. Sau lễ là bữa cơm đoàn viên, nhiều người đi xa cả năm chỉ mong kịp về ngồi vào mâm cơm này.

Đêm giao thừa: lễ trong nhà và lễ ngoài trời

Giao thừa là thời khắc chuyển giao năm cũ sang năm mới, đúng giờ Tý. Theo tín ngưỡng dân gian, các vị Hành khiển cai quản thế gian bàn giao công việc, nên nhiều nhà bày một mâm lễ ngoài trời để tiễn quan cũ, đón quan mới, rồi mới cúng gia tiên trong nhà. Mâm ngoài trời thường có gà luộc hoặc xôi, hoa quả, hương, nến, rượu, có nhà thêm mũ áo giấy.

Ở chung cư không có sân, nhiều gia đình đặt mâm ở ban công hoặc ngay cửa ra vào. Điều cần giữ là an toàn: nến đặt trong cốc thủy tinh, không để gần rèm, không cắm hương rồi bỏ đi ngủ, và nếu có hóa vàng thì làm trong chậu kim loại, ngoài trời, tránh gió lùa.

Mùng một: xông đất, chúc Tết trong nhà

Sáng mùng một, người bước vào nhà đầu tiên gọi là người xông đất. Nhiều gia đình chọn trước một người vui vẻ, hợp tuổi để mời tới, hoặc chính chủ nhà ra ngoài một vòng rồi quay về tự xông đất cho nhà mình. Sau đó con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ, người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ bằng phong bao đỏ.

Câu "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" cho thấy thứ tự quen thuộc: mùng một về nhà nội, mùng hai sang nhà ngoại, mùng ba thăm thầy cô. Nhưng nhiều gia đình nay đổi tùy đường xa gần, tùy hai bên thông gia thỏa thuận, chẳng có gì sai miễn là không bên nào thấy mình bị quên.

Mùng hai, mùng ba: thăm họ hàng, đi lễ đầu năm

Những ngày tiếp theo là thời gian thăm hỏi họ hàng, hàng xóm, bạn bè. Lời chúc Tết nên cụ thể và chân thành, tránh hỏi những chuyện dễ làm người khác chạnh lòng như lương bổng, chuyện chưa chồng chưa con. Quà Tết không cần đắt, một hộp mứt, giỏ quả hay chai rượu ngon đi kèm lời thăm là đủ.

Nhiều người đi lễ chùa đầu năm để cầu bình an. Đi lễ nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, đặt lễ đúng chỗ, không chen lấn rải tiền lẻ khắp nơi. Đầu năm đường đông, uống rượu khi đi chúc Tết rất dễ thành chuyện đáng tiếc, vậy nên ai đã uống thì để người khác lái hoặc gọi xe.

Mùng ba, mùng bốn: lễ hóa vàng

Lễ hóa vàng là lễ tiễn ông bà tổ tiên sau mấy ngày Tết. Ngày làm lễ khác nhau theo nhà: có nhà mùng ba, có nhà mùng bốn, có nơi để tới mùng bảy hoặc chọn một ngày tốt trong tuần đầu. Không có quy định bắt buộc, phần lớn theo nếp của dòng họ, nên con dâu, con rể mới về chỉ cần hỏi người lớn trong nhà.

Hóa vàng nên đốt ít, gọn, ở chỗ an toàn. Nhiều gia đình đã giảm hẳn vàng mã, chuyển sang thắp hương và làm một việc tốt thay vì đốt nhiều. Tro tàn để nguội hẳn rồi mới thu dọn, tuyệt đối không đốt trên ban công chật hoặc gần bình gas.

Mùng bảy hạ nêu và những ngày cuối Tết

Ở nhiều làng miền Bắc và miền Trung, cây nêu dựng từ hăm ba tháng Chạp được hạ vào mùng bảy, đánh dấu Tết chính thức kết thúc. Thành phố ít còn dựng nêu, nhưng ngày mùng bảy vẫn được nhiều nơi coi là ngày quay lại nhịp làm ăn. Người buôn bán thì hay chọn ngày khai trương đầu năm từ mùng bốn trở đi tùy tuổi, tùy việc.

Đến rằm tháng Giêng, nhiều gia đình đi lễ hoặc cúng rằm đầu năm. Câu "Tết đến rằm vẫn còn" là thật với nhiều vùng quê, nhưng với người đi làm, ngày đi làm lại thường là mùng sáu hoặc mùng bảy theo lịch nghỉ của cơ quan.

Ba miền khác nhau ở chỗ nào

Cái khung chung giống nhau, khác biệt chủ yếu nằm ở món ăn và lễ vật. Bảng dưới gom vài điểm hay được hỏi.

Bảng chỉ là nét thường gặp, không phải khuôn. Một gia đình gốc Bắc sống ở Sài Gòn có thể vừa gói bánh chưng vừa chưng mai, và như vậy hoàn toàn bình thường.

Gói Tết cho vừa sức

Nếp Tết đẹp nhất khi không làm ai kiệt sức. Một vài cách giữ lệ mà nhẹ việc: chia việc từ đầu tháng Chạp, đặt mua bánh và giò ở chỗ quen, mâm cúng làm gọn nhưng sạch sẽ, tươm tất. Người lớn trong nhà thường quý sự đầy đủ của lòng thành hơn là số món bày trên mâm.

Với vật phẩm trang trí ngày Tết như cặp câu đối, đồ treo may mắn hay một món nhỏ đặt bàn khách, có thể xem thêm ở gian vật phẩm may mắn của Thế Giới Phong Thủy, chọn món mình thấy đẹp và hợp nhà, không cần mua theo lời đồn món nào "bắt buộc phải có".

Câu hỏi thường gặp