Tang lễ truyền thống của người Việt: các nghi thức từ lúc lâm chung đến khi an táng
Trả lời ngắn: Tang lễ truyền thống của người Việt thường đi theo thứ tự: chăm sóc người lúc lâm chung, tắm rửa và khâm liệm, nhập quan, lễ thành phục (phát tang), những ngày viếng và cúng cơm, lễ đưa tang, hạ huyệt an táng, rồi lễ ba ngày (mở cửa mả). Mỗi vùng, mỗi tôn giáo và mỗi gia đình có thêm bớt; điều giữ lại ở mọi nơi là sự chu đáo với người đã khuất và sự đùm bọc dành cho người ở lại.
Vì sao tang lễ được coi là việc lớn nhất của một nhà
Người Việt có câu "sống cái nhà, thác cái mồ" và "nghĩa tử là nghĩa tận". Lo cho người mất chu đáo là cách con cháu bày tỏ lòng hiếu, cũng là lúc họ hàng làng xóm thể hiện tình nghĩa. Vì thế tang lễ xưa được làm rất kỹ, có người am hiểu lễ nghi (thường gọi là thầy lễ hoặc người trong ban hiếu hỷ) đứng ra hướng dẫn.
Ngày nay nhiều thủ tục được nhà tang lễ, ban lễ tang của địa phương hoặc dịch vụ mai táng lo giúp. Tuy vậy, hiểu thứ tự và ý nghĩa vẫn giúp gia đình bình tĩnh hơn khi phải quyết định nhanh trong lúc đau buồn.
Lúc lâm chung: những việc gia đình thường làm
Khi người già yếu sắp mất, con cháu thường túc trực bên giường, hỏi xem người còn điều gì muốn dặn. Có nơi đưa người về nằm ở gian giữa nhà, vì quan niệm cũ muốn người mất "chết ở nhà mình". Người đang nằm bệnh viện thì việc này tuỳ tình trạng sức khoẻ và lời bác sĩ; không nên vì nếp cũ mà ngừng điều trị khi còn hy vọng.
Khi người vừa mất, gia đình vuốt mắt, đặt tay chân ngay ngắn, buộc nhẹ cằm cho miệng khép. Một số nơi giữ tục đặt đũa ngang miệng, phủ mặt bằng khăn trắng. Việc báo tin cho họ hàng, chính quyền địa phương và làm giấy báo tử là phần không được quên, vì liên quan tới thủ tục an táng sau này.
Tắm rửa và thay áo: lễ mộc dục
Mộc dục là tắm rửa cho người mất bằng nước sạch, nhiều nơi nấu nước thơm với vỏ bưởi hoặc lá thơm. Con cháu ruột thịt làm việc này với sự kính trọng, thay cho người mất bộ quần áo sạch, thường là bộ người đó thích hoặc đã chuẩn bị sẵn.
Ngày nay nhiều gia đình nhờ nhân viên nhà tang lễ làm phần này, nhất là khi người mất qua đời ở bệnh viện. Điều nên nhớ là đeo găng tay, rửa tay kỹ sau đó, và hỏi nhân viên y tế nếu người mất có bệnh truyền nhiễm để có cách xử lý an toàn cho cả nhà.
Khâm liệm và nhập quan
Khâm liệm là dùng vải trắng bọc thi hài. Lễ xưa chia tiểu liệm và đại liệm; ngày nay thường gộp làm một. Sau đó là nhập quan, tức đặt thi hài vào quan tài, chèn kỹ bằng giấy bản, vải hoặc vật lót để thi hài không xê dịch khi khiêng.
Giờ nhập quan nhiều nhà nhờ người xem giờ. Trong lúc nhập quan có tục người tuổi xung tránh mặt một lát; đây là phong tục, gia đình nào giữ thì làm, nhưng không nên vì chuyện giờ giấc mà để thi hài chờ quá lâu, nhất là khi trời nóng.
Lễ thành phục: chính thức phát tang
Thành phục là lễ con cháu mặc tang phục, chính thức chịu tang. Sau lễ này, gia đình mới bắt đầu nhận khách viếng. Tang phục phân theo quan hệ với người mất: con, dâu, rể, cháu, chắt mặc và đội khác nhau; chi tiết từng nơi có khác.
Lễ thành phục thường có cúng một mâm cơm đơn giản, tang chủ (thường là con trưởng) thắp hương, khấn báo với người mất rằng con cháu đã thành phục. Từ đây bàn thờ vong (linh sàng) được lập trước quan tài, có ảnh, bát hương, đèn và nước.
Những ngày viếng: cúng cơm và túc trực
Trong thời gian quàn, mỗi bữa con cháu dâng cơm như khi người còn sống, gọi là cúng cơm. Luôn có người túc trực bên linh cữu, giữ cho hương đèn không tắt và đón khách viếng. Nhiều nơi có phường bát âm hoặc đội kèn tang; nhà theo đạo Phật thường mời nhà chùa tụng kinh.
Khách viếng thắp hương, vái, chia buồn với tang chủ. Con cháu đứng hai bên linh cữu đáp lễ. Gia đình nên cử một người ghi sổ phúng viếng để sau này biết ơn và đáp lễ cho đúng.
Lễ đưa tang: từ di quan đến động quan
Trước giờ đưa tang có lễ di quan (chuyển linh cữu ra khỏi nhà) và lễ khiển điện, tức lễ tế cuối cùng tại nhà. Khi linh cữu được đưa lên xe tang là động quan. Thứ tự đoàn đưa tang truyền thống: đi đầu là người cầm phướn hoặc ảnh, sau là linh cữu, con cháu theo sau.
Ngày nay đoàn đưa tang thường đi bằng xe. Việc rải vàng mã trên đường vẫn còn ở vài nơi, nhưng nhiều địa phương đã vận động bỏ vì làm bẩn đường, gây nguy hiểm cho người đi xe máy. Nên hỏi quy định của địa phương và ban quản lý nghĩa trang trước.
Hạ huyệt và an táng
Đến nghĩa trang, linh cữu được hạ xuống huyệt đã đào sẵn hoặc được đưa vào lò hoả táng. Với địa táng, tang chủ ném nắm đất đầu tiên, sau đó mọi người cùng lấp. Có nơi giữ tục tang chủ quay lưng về phía huyệt trên đường về.
Hướng đặt mộ và giờ hạ huyệt là phần nhiều gia đình nhờ người xem. Điều cần biết là ở nghĩa trang có quy hoạch, vị trí và hướng thường đã được ban quản lý định sẵn; không nên tranh chấp hay chi thêm tiền chỉ để xoay hướng mộ.
Lễ ba ngày: mở cửa mả
Ba ngày sau khi chôn, gia đình ra mộ làm lễ mở cửa mả (còn gọi là lễ tam nhật). Ý nghĩa dân gian là để linh hồn người mất ra vào được, nhận biết đường về nhà. Lễ thường đơn giản: hương, hoa, quả, mâm cơm nhỏ, có nơi đắp thêm đất cho mộ gọn.
Đây cũng là dịp gia đình xem lại phần mộ sau mấy ngày mưa nắng, sửa chỗ lún, dọn rác sau lễ an táng.
Chỗ các tôn giáo và vùng miền khác nhau
Gia đình Công giáo theo nghi thức của nhà thờ, có thánh lễ an táng. Gia đình theo đạo Phật thường thỉnh nhà chùa làm lễ cầu siêu. Đồng bào các dân tộc có nghi lễ riêng rất phong phú. Ngay giữa người Kinh, miền Bắc, miền Trung, miền Nam cũng khác nhau về tang phục, số ngày quàn và lễ vật.
Vì vậy không có một "chuẩn" duy nhất. Khi hai nếp khác nhau gặp nhau trong một đám tang, người lớn tuổi trong họ hoặc người chủ trì nên ngồi lại bàn trước để tránh khó xử trước mặt khách.
Những phần đã được giản lược hôm nay
Tang lễ ngày nay thường ngắn hơn: quàn một đến ba ngày thay vì lâu hơn, gộp lễ liệm, giảm khóc mướn, bỏ rải vàng mã, hạn chế loa đài vào ban đêm. Nhiều địa phương có quy định về tổ chức việc tang theo nếp văn minh; nội dung thay đổi theo thời gian và từng nơi, nên hỏi tổ dân phố hoặc ban tang lễ của xã, phường.
Giản lược không có nghĩa là bớt lòng thành. Điều cốt lõi vẫn là chăm sóc thi hài chu đáo, giữ không khí trang nghiêm, và lo cho người ở lại, nhất là người già và trẻ nhỏ trong nhà.
Lo cho người ở lại trong những ngày tang
Tang chủ thường kiệt sức vì thức đêm, tiếp khách, lo việc. Họ hàng, hàng xóm nên chia nhau việc: người lo bếp, người ghi sổ, người trông trẻ, người đón khách. Nhắc tang chủ ăn uống, ngủ đủ, uống thuốc nếu có bệnh nền.
Trẻ nhỏ cần được giải thích nhẹ nhàng về chuyện mất mát, không nên doạ hay giấu hoàn toàn. Người già yếu không nên túc trực thâu đêm. An toàn lửa hương đèn, nến cạnh vải trắng và hoa là việc phải có người để mắt suốt ngày đêm.
Chuẩn bị đồ thờ cho những ngày sau tang
Sau an táng, gia đình lập bàn thờ người mới mất để cúng 49 ngày, 100 ngày và giỗ đầu. Đồ cần có thường gồm bát hương, đôi đèn, lọ hoa, mâm bồng và ảnh. Nên chọn đồ vừa với chỗ đặt, chân đế vững, đèn điện thay cho nến nếu để lâu. Ai cần tham khảo các món đồ trang nghiêm, bền có thể xem thêm gian tượng Phật và đồ thờ rồi chọn theo bàn thờ nhà mình; không món nào là bắt buộc phải mua.